{"id":16840,"date":"2000-05-15T18:00:46","date_gmt":"2000-05-15T16:00:46","guid":{"rendered":"https:\/\/tomaszdomanski.eu\/en\/?p=16840"},"modified":"2023-06-05T07:48:10","modified_gmt":"2023-06-05T05:48:10","slug":"strategiczne-planowanie-lokalnego-rozwoju","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tomaszdomanski.eu\/en\/strategiczne-planowanie-lokalnego-rozwoju\/","title":{"rendered":"Strategiczne planowanie rozwoju gospodarczego gminy"},"content":{"rendered":"

W ustroju PRL<\/a> (Polskiej Rzeczypospolitej Ludowe)j planowanie rozwoju na poziomie lokalnym nie by\u0142o praktykowane. Obowi\u0105zywa\u0142 w\u00f3wczas hierarchiczny, scentralizowany system administracji pa\u0144stwowej, funkcjonuj\u0105cej zgodnie z wytycznymi PZPR<\/a> (Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej). Dopiero w roku 1990, wraz z powo\u0142aniem do \u017cycia samodzielnych samorz\u0105dowych gmin<\/a> i region\u00f3w<\/a>, pojawi\u0142a si\u0119 mo\u017cliwo\u015b\u0107 autonomicznego decydowania o sprawach lokalnych na poziomie miast i wsi oraz wojew\u00f3dztw. Wyposa\u017cone w osobowo\u015b\u0107 prawn\u0105 oraz w\u0142asne pieni\u0105dze gminy i regiony mog\u0142y samodzielnie decydowa\u0107 o sposobach zaspokajania potrzeb samorz\u0105dowych wsp\u00f3lnot oraz planowa\u0107 kierunki ich rozwoju. Po dziesi\u0119cioleciach partyjno-biurokratycznej dyktatury, lokalne spo\u0142eczno\u015bci mog\u0142y korzysta\u0107 z wolno\u015bci, ale musia\u0142y jednocze\u015bnie nauczy\u0107 si\u0119 jak z niej korzysta\u0107.<\/strong><\/p>\n

Pierwsze ustawy, powo\u0142uj\u0105ce do \u017cycia jednostki samorz\u0105du terytorialnego, nie przewidywa\u0142y mo\u017cliwo\u015bci wieloletniego planowania i programowania dzia\u0142a\u0144 w sferze publicznej. Takie unormowania pojawi\u0142y si\u0119 dopiero w po\u0142owie lat 90. XX wieku w ustawie z 7 lipca 1994 roku o zagospodarowaniu przestrzennym. Ustawa ta na\u0142o\u017cy\u0142a na gminy obowi\u0105zek opracowania studium<\/a> uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego, b\u0119d\u0105cego w swej istocie strategi\u0105 przestrzennego rozwoju gminy. Ustawa z 26 listopada 1998 roku o finansach gmin umo\u017cliwi\u0142a natomiast wieloletnie programowanie i finansowanie inwestycji publicznych (WPI<\/a>), b\u0119d\u0105cych g\u0142\u00f3wnym narz\u0119dziem stymulowania rozwoju spo\u0142ecznego i gospodarczego. Nowe unormowania prawne zrodzi\u0142y z kolei potrzeb\u0119 profesjonalnego podej\u015bcia do planowania oraz instrumentalizowania proces\u00f3w rozwojowych.<\/p>\n

Potrzeba profesjonalizacji administracji publicznej<\/h3>\n

Zadanie opracowania profesjonalnej metodyki planowania lokalnego rozwoju dla gmin podj\u0119\u0142a Agencja Rozwoju Komunalnego w Warszawie, uruchamiaj\u0105c we wsp\u00f3\u0142pracy ze specjalistami ameryka\u0144skimi program Municipal Development and Capacity Building<\/em>. Celem tego programu by\u0142o wyposa\u017cenie polskich samorz\u0105d\u00f3w terytorialnych w zestaw komplementarnych narz\u0105dzi z zakresu zarz\u0105dzania, umo\u017cliwiaj\u0105cych racjonalne wieloletnie planowanie oraz wprowadzanie ustalonych plan\u00f3w w \u017cycie. G\u0142\u00f3wne modu\u0142y tego programu obejmowa\u0142y problematyk\u0119 strategicznego planowania lokalnego rozwoju, zarz\u0105dzania finansami gminy oraz wieloletniego programowania inwestycji publicznych.\u00a0Wypracowane w ramach tego programu narz\u0119dzia sta\u0142y si\u0119 wzorcem dla stosowania nowoczesnych metod zarz\u0105dzania w wielu polskich gminach.\u00a0<\/span><\/p>\n

Metodyka strategicznego planowania lokalnego rozwoju by\u0142a w swej istocie metodyk\u0105 przygotowania “biznes-planu” dla gminy, umo\u017cliwiaj\u0105cego starania o pozabud\u017cetowe pieni\u0105dze na finansowanie komunalnych inwestycji oraz innych strategicznych projekt\u00f3w i program\u00f3w.\u00a0<\/span>Jednym z podstawowych cel\u00f3w by\u0142o zwr\u00f3cenie szczeg\u00f3lnej uwagi samorz\u0105dowych lider\u00f3w na fundamentaln\u0105 rol\u0119 prywatnego sektora gospodarczego, nap\u0119dzaj\u0105cego rozw\u00f3j we wszystkich sferach \u017cycia. Zaniedbanie lokalnej gospodarki oznacza de facto<\/em> likwidacj\u0119 podstaw rozwoju lokalnej spo\u0142eczno\u015bci. Realne dobra materialne i us\u0142ugi oraz pieni\u0105dz, znajduj\u0105cy pokrycie w ich warto\u015bci, powstaj\u0105 tylko w gospodarce. Gospodarka tworzy miejsca pracy oraz finansuje gospodarstwa domowe i administracj\u0119 publiczn\u0105 \u2013 rz\u0105dow\u0105 i samorz\u0105dow\u0105. \u00a0<\/span><\/p>\n

\"\"<\/a>
Cyrkulacja pieni\u0105dza w makroekonomicznej strukturze pa\u0144stwa<\/figcaption><\/figure>\n

 <\/p>\n

Wyzwania<\/h3>\n

Celem opracowania metodyki strategicznego planowania rozwoju gmin by\u0142o nie tylko dostarczenie proceduralnych i technicznych narz\u0119dzi umo\u017cliwiaj\u0105cych przeprowadzenie takiego procesu, ale przede wszystkim u\u015bwiadomienie lokalnym decydentom powi\u0105za\u0144 przyczynowo-skutkowych prowadz\u0105cych do wzrostu lub spadku jako\u015bci \u017cycia lokalnej spo\u0142eczno\u015bci. Wiele wysi\u0142ku wymaga\u0142o prze\u0142amywanie barier mentalnych oraz przekonywanie, \u017ce wszelkie dzia\u0142ania w\u0142adcze i administracyjne w gminie powinny by\u0107 podporz\u0105dkowane tworzeniu mo\u017cliwie jak najlepszych warunk\u00f3w dla rozwijania prywatnej przedsi\u0119biorczo\u015bci. Stan lokalnej gospodarki przes\u0105dza bowiem o trendach demograficznych i jako\u015bci \u017cycia samorz\u0105dowych wsp\u00f3lnot.<\/p>\n

Okres tzw. realnego socjalizmu pozostawi\u0142 po sobie bied\u0119. Jednym z najwa\u017cniejszych zada\u0144 w pierwszych latach po transformacji ustrojowej by\u0142o o\u017cywienie gospodarki, oferuj\u0105cej miejsca pracy, a tak\u017ce \u017ar\u00f3d\u0142a utrzymania oraz zasilanie finansowe dla bud\u017cetu pa\u0144stwa i bud\u017cet\u00f3w gmin. Pa\u0144stwowe zak\u0142ady pracy popada\u0142y w k\u0142opoty, natomiast coraz wi\u0119kszego znaczenia nabiera\u0142 prywatny sektor gospodarczy. Troska o stworzenie jak najlepszych warunk\u00f3w dla rozwijania lokalnej przedsi\u0119biorczo\u015bci sta\u0142a si\u0119 jednym z najwa\u017cniejszych zada\u0144 samorz\u0105dowych w\u0142adz.<\/p>\n

\"\"<\/a>
Zasady racjonalnego gospodarowania wsz\u0119dzie s\u0105 takie same<\/figcaption><\/figure>\n

 <\/p>\n

Istota strategicznego planowania rozwoju<\/h3>\n

O rozwoju lokalnej spo\u0142eczno\u015bci mo\u017cemy m\u00f3wi\u0107 wtedy, gdy ro\u015bnie jej liczebno\u015b\u0107 oraz jako\u015b\u0107 \u017cycia mierzona stopniem zaspokojenia indywidualnych i zbiorowych potrzeb. Gminy, w kt\u00f3rych dost\u0119pna jest praca, mieszkania, szko\u0142y, centra kultury oraz o\u015brodki sportu i rekreacji, zatrzymuj\u0105 swoich mieszka\u0144c\u00f3w, a tak\u017ce przyci\u0105gaj\u0105 nowych. Przyjazne, funkcjonalne i estetyczne przestrzenie \u017cyciowe powstaj\u0105 tam, gdzie lokalne w\u0142adze samorz\u0105dowe \u015bwiadome s\u0105 swojej us\u0142ugowej roli wobec spo\u0142ecze\u0144stwa, a rz\u0105dzenie zast\u0119puj\u0105 roztropnym zarz\u0105dzaniem zasobami gminy, opartym na odpowiedniej wiedzy i umiej\u0119tno\u015bciach, za\u015b przede wszystkim \u2013\u00a0na kwalifikacjach etycznych.<\/p>\n

Istot\u0105 stymulowania lokalnego rozwoju jest takie wykorzystanie dost\u0119pnych zasob\u00f3w (finansowych, rzeczowych, organizacyjnych i ludzkich), aby eliminowa\u0107 s\u0142abo\u015bci, wzmacnia\u0107 atuty, redukowa\u0107 zagro\u017cenia oraz wykorzystywa\u0107 szanse pojawiaj\u0105ce si\u0119 w gminie i jej otoczeniu. Do tego potrzebne jest \u015bwiadome oraz w\u0142a\u015bciwie ukierunkowane podejmowanie decyzji na wszystkich poziomach zarz\u0105dzania gmin\u0105: strategicznym, taktycznym i operacyjnym. Konieczne jest ponadto wyra\u017ane oddzielenie zasob\u00f3w niezb\u0119dnych do utrzymania bie\u017c\u0105cej dzia\u0142alno\u015bci urz\u0119du i komunalnych s\u0142u\u017cb od zasob\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0105 by\u0107 przeznaczone na realizacj\u0119 strategicznych program\u00f3w gospodarczych.<\/p>\n

Zasob\u00f3w jest zawsze mniej, ni\u017c potrzeb wymagaj\u0105cych zaspokojenia. Tym bardziej wykorzystanie zasob\u00f3w powinno by\u0107 starannie przemy\u015blane i zaplanowane. Kompetencje o charakterze technicznym mo\u017cna kupi\u0107, zatrudniaj\u0105c odpowiednich specjalist\u00f3w (mened\u017cer\u00f3w s\u0142u\u017cb miejskich), natomiast nie do nabycia i nie do przecenienia s\u0105 do\u015bwiadczenie, morale i charyzma lider\u00f3w samorz\u0105dowej wsp\u00f3lnoty. Zarz\u0105dzanie strategiczne gmin\u0105 jest podobne pod wzgl\u0119dem metodycznym do zarz\u0105dzania innymi organizacjami. R\u00f3\u017cni si\u0119 natomiast jawno\u015bci\u0105 podejmowanych decyzji oraz dzia\u0142a\u0144. Strategia rozwoju gminy nie mo\u017ce by\u0107 tajemnic\u0105 dla spo\u0142ecze\u0144stwa i co wi\u0119cej \u2013 powinna cieszy\u0107 si\u0119 jego szerokim poparciem.<\/p>\n

Aby plan rozwoju gospodarczego m\u00f3g\u0142 si\u0119 powie\u015b\u0107, nale\u017cy podj\u0105\u0107 r\u00f3\u017cnorodne dzia\u0142ania strategiczne wzmacniaj\u0105ce mocne strony, przeciwdzia\u0142aj\u0105ce s\u0142abym punktom, bazuj\u0105ce na mo\u017cliwo\u015bciach i neutralizuj\u0105ce zagro\u017cenia. Sukces tych dzia\u0142a\u0144 zale\u017cy od dost\u0119pno\u015bci lokalnych zasob\u00f3w, kt\u00f3re mo\u017cna sklasyfikowa\u0107 w trzech podstawowych kategoriach: pieni\u0105dze, jako\u015b\u0107 zarz\u0105dzania oraz poparcie spo\u0142eczno\u015bci. (Don Morrison)<\/p><\/blockquote>\n

Lokalny rozw\u00f3j gospodarczy<\/h3>\n

Ka\u017cde przedsi\u0119biorstwo dzia\u0142a w okre\u015blonym otoczeniu makroekonomicznym i gospodarczym oraz w okre\u015blonej przestrzeni geograficznej. Otoczenie makroekonomiczne firmy to przede wszystkim czynniki polityczne oraz unormowania prawne warunkuj\u0105ce mo\u017cliwo\u015bci prowadzenia jej dzia\u0142alno\u015bci. Otoczenie konkurencyjne to bariery wej\u015bcia, dost\u0119p do rynk\u00f3w oraz nat\u0119\u017cenie czynnik\u00f3w konkurencyjnych w danej bran\u017cy.<\/p>\n

\"\"<\/a>Najbli\u017csze otoczenie firmy kszta\u0142tuj\u0105 czynniki zwi\u0105zane s\u0105 z jej lokalizacj\u0105, takie jak:<\/p>\n

\u00bb dost\u0119pno\u015b\u0107 i ceny grunt\u00f3w;
\n\u00bb po\u0142\u0105czenia komunikacyjne i lokalny transport zbiorowy;
\n\u00bb stan uzbrojenia teren\u00f3w (energia, woda, \u015bcieki, \u0142\u0105czno\u015b\u0107),
\n\u00bb lokalne podatki i op\u0142aty,
\n\u00bb dost\u0119pno\u015b\u0107 odpowiednio wykwalifikowanych pracownik\u00f3w,
\n\u00bb dost\u0119pno\u015b\u0107 mieszka\u0144 i stawki czynsz\u00f3w,
\n\u00bb walory \u015brodowiska urbanistycznego,
\n\u00bb mo\u017cliwo\u015bci kszta\u0142cenia i rekreacji,
\n\u00bb stan bezpiecze\u0144stwa publicznego,
\n\u00bb poziom wykszta\u0142cenia,
\n\u00bb warto\u015bci etyczne,
\n\u00bb tradycje i wzorce zachowa\u0144.<\/p>\n

Na wi\u0119kszo\u015b\u0107 z wymienionych czynnik\u00f3w wp\u0142yw maj\u0105 lokalne w\u0142adze samorz\u0105dowe. Mog\u0105 by\u0107 one kszta\u0142towane na etapie tworzenia i wdra\u017cania wieloletnich plan\u00f3w rozwoju, a tak\u017ce w toku podejmowania bie\u017c\u0105cych decyzji operacyjnych zwi\u0105zanych z wykonywaniem podstawowych zada\u0144 gminy. Kluczowe znaczenie w symulowaniu lokalnej gospodarki ma znajomo\u015b\u0107 potrzeb istniej\u0105cych przedsi\u0119biorstw, a tak\u017ce realistyczna ocena mo\u017cliwo\u015bci rozwijania aktywno\u015bci gospodarczej na obszarze gminy.<\/p>\n

Pieni\u0105dze i inne zasoby, jakimi dysponuje lokalny samorz\u0105d, mog\u0105 by\u0107 wykorzystane na rozw\u00f3j infrastruktury technicznej w parkach przemys\u0142owych, albo na wybudowanie miejskiego aquaparku. Oba przedsi\u0119wzi\u0119cia s\u0105 po\u017cyteczne, ale w d\u0142u\u017cszej perspektywie rodzi\u0107 b\u0119d\u0119 odmienne skutki dla bud\u017cetu gminy i jej mieszka\u0144c\u00f3w. Umiej\u0119tno\u015b\u0107 podejmowania w\u0142a\u015bciwych decyzji we w\u0142a\u015bciwym czasie oraz przewidywania ich skutk\u00f3w w perspektywie wieloletniej, to najwa\u017cniejsze cechy odpowiedzialnego, strategicznego zarz\u0105dzania gmin\u0105. B\u0142\u0119dy pope\u0142nione na tym poziomie decyzyjnym s\u0105 trudne lub niemo\u017cliwe do naprawienia.<\/p>\n

Metodyka planowania rozwoju gminy<\/h3>\n

W procesie zarz\u0105dzania wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 trzy podstawowe poziomy: strategiczny, taktyczny i operacyjny. Poziom strategiczny to ustalanie g\u0142\u00f3wnych cel\u00f3w, taktyka to programowanie dzia\u0142a\u0144, natomiast poziom operacyjny to wprowadzanie zaplanowanych dzia\u0142a\u0144 w \u017cycie. Termin \u201ezarz\u0105dzanie strategiczne\u201d jest poj\u0119ciem szerszym, ni\u017c \u201eplanowanie strategiczne\u201d. Odnosi si\u0119 do decyzji i dzia\u0142a\u0144 podejmowanych na wszystkich poziomach zarz\u0105dzania, zwi\u0105zanych z osi\u0105ganiem strategicznych cel\u00f3w organizacji.<\/p>\n

Metodyka strategicznego planowania lokalnego rozwoju koncentruje si\u0119 na sposobach podejmowania decyzji na najwy\u017cszym poziomie organizacyjnym gminy, w\u0142a\u015bciwym dla rad gmin oraz jej organ\u00f3w wykonawczych (w\u00f3jt\u00f3w, burmistrz\u00f3w, prezydent\u00f3w). Opisuje spos\u00f3b post\u0119powania zwi\u0105zany z ustalaniem strategicznych cel\u00f3w rozwoju spo\u0142ecznego i gospodarczego w powi\u0105zaniu z lokalnym planowaniem przestrzennym.<\/p>\n

Pierwszy etap tego procesu to gromadzenie (aktualizowanie) informacji o stanie gminy, s\u0142u\u017c\u0105cych jako podstawa do identyfikowania jej atut\u00f3w i s\u0142abo\u015bci oraz zagro\u017ce\u0144 i szans dla rozwoju. Wyniki analiz stanowi\u0105 dane wej\u015bciowe do etapu formu\u0142owania strategii rozwoju spo\u0142ecznego i gospodarczego oraz odpowiedniego kszta\u0142towania wytycznych polityki przestrzennej gminy. Po ustaleniu g\u0142\u00f3wnych cel\u00f3w strategicznych nast\u0119puje etap programowania ustalonej strategii w formie listy przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 (projekt\u00f3w), kt\u00f3rych realizacja pozwoli na osi\u0105ganie strategicznych zamierze\u0144.<\/p>\n

Na kolejnych etapach prac, strategiczne plany dzia\u0142ania analizowane s\u0105 pod k\u0105tem ich wykonalno\u015bci. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 strategicznych program\u00f3w gospodarczych to projekty inwestycyjne, kt\u00f3rych przeprowadzenie wymaga zapewnienia finansowania oraz uzyskania odpowiednich decyzji administracyjnych (warunk\u00f3w zabudowy, pozwole\u0144 na budow\u0119). Programowanie dzia\u0142a\u0144 operacyjnych (planowanie projekt\u00f3w) przyjmuje form\u0119 bud\u017cetowania zadaniowego oraz wieloletnich program\u00f3w inwestycji publicznych. Po stronie zagospodarowania przestrzennego konieczne jest natomiast sporz\u0105dzenie plan\u00f3w miejscowych umo\u017cliwiaj\u0105cych prowadzenie po\u017c\u0105danej dzia\u0142alno\u015bci inwestycyjnej.<\/p>\n

\"\"<\/a>
Ramowy proces tworzenia i wprowadzania w \u017cycie wieloletniego planu rozwoju gminy<\/figcaption><\/figure>\n

 <\/p>\n

Partnerstwo w zarz\u0105dzaniu gmin\u0105<\/h3>\n

Strategiczne planowanie rozwoju gminy ma sens tylko wtedy, gdy jej liderzy b\u0119d\u0105 d\u0105\u017cy\u0107 do osi\u0105gania ustalonych cel\u00f3w. Strategia powinna by\u0107 praktycznym narz\u0119dziem zarz\u0105dzania gmin\u0105, a nie opracowaniem propagandowym. Powinna by\u0107 “biznes-planem” dla gminy, kt\u00f3ry determinuje w\u0142a\u015bciwe wykorzystanie jej zasob\u00f3w.<\/p>\n

\"\"<\/a>Opisywana tu metodyka przewiduje szerokie zaanga\u017cowanie gminnych \u015brodowisk w proces budowania, monitorowania i aktualizowania wieloletnich plan\u00f3w rozwoju. To zaanga\u017cowanie przybiera form\u0119 Konwentu Rozwoju Gminy, czyli nieformalnej grupy doradczej z\u0142o\u017conej z przedstawicieli organizacji spo\u0142ecznych i gospodarczych zwi\u0105zanych z \u017cyciem gminy, a tak\u017ce os\u00f3b wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cych si\u0119 autorytetem, wiedz\u0105 lub spo\u0142eczn\u0105 pozycj\u0105.<\/p>\n

Celem powo\u0142ania Konwentu Rozwoju Gminy jest wykorzystanie rozleg\u0142ej wiedzy zaproszonych do wsp\u00f3\u0142pracy os\u00f3b oraz uzyskanie zobiektywizowanej oceny uwarunkowa\u0144 rozwoju gminy. S\u0142u\u017cy\u0107 ma tak\u017ce budowaniu dobrego klimatu wok\u00f3\u0142 dzia\u0142a\u0144 lokalnej w\u0142adzy oraz pozyskaniu wsparcia dla podejmowanych przez ni\u0105 dzia\u0142a\u0144. Strategie eksperckie tworzone bez udzia\u0142u lokalnej spo\u0142eczno\u015bci, maj\u0105 znacznie mniejsze szanse na realizacj\u0119.<\/p>\n

Formu\u0142a wieloletniego planowania rozwoju przy wsp\u00f3\u0142udziale mieszka\u0144c\u00f3w gminy sprawdzi\u0142a si\u0119 w wielu krajach. Tworzenie strategii na zasadach jawno\u015bci i spo\u0142ecznego partnerstwa powoduje, \u017ce opracowane plany staj\u0105 si\u0119 spo\u0142eczn\u0105 wsp\u00f3\u0142w\u0142asno\u015bci\u0105, podlegaj\u0105c\u0105 uwa\u017cnej spo\u0142ecznej kontroli, a tak\u017ce minimalizuj\u0105 polityczne naciski i manipulacje. Apolityczno\u015b\u0107 i dobra wola wsp\u00f3\u0142pracy w interesie publicznym powinny prze\u015bwieca\u0107 wszystkim wysi\u0142kom podejmowanym przy tworzeniu i wdra\u017caniu wieloletnich plan\u00f3w rozwoju.<\/p>\n

Tomasz Doma\u0144ski\u00a0<\/strong>
\nAgencja Rozwoju Komunalnego, Warszawa, 2000<\/p>\n

\n

\u00a9 Materia\u0142 chroniony prawem autorskim – wszystkie prawa zastrze\u017cone.<\/span>
\nKopiowanie bez zgody autora jest zabronione.<\/span>
\nW razie potrzeby, prosz\u0119 o kontakt<\/a>.<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Istot\u0105 stymulowania lokalnego rozwoju jest takie wykorzystanie dost\u0119pnych zasob\u00f3w, aby eliminowa\u0107 s\u0142abo\u015bci, wzmacnia\u0107 atuty, redukowa\u0107 zagro\u017cenia oraz wykorzystywa\u0107 szanse pojawiaj\u0105ce si\u0119 w gminie i jej otoczeniu. Do tego potrzebne jest podejmowanie w\u0142a\u015bciwych decyzji na wszystkich poziomach zarz\u0105dzania gmin\u0105: strategicznym, taktycznym i operacyjnym.<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":17331,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"ocean_post_layout":"","ocean_both_sidebars_style":"","ocean_both_sidebars_content_width":0,"ocean_both_sidebars_sidebars_width":0,"ocean_sidebar":"0","ocean_second_sidebar":"0","ocean_disable_margins":"enable","ocean_add_body_class":"","ocean_shortcode_before_top_bar":"","ocean_shortcode_after_top_bar":"","ocean_shortcode_before_header":"","ocean_shortcode_after_header":"","ocean_has_shortcode":"","ocean_shortcode_after_title":"","ocean_shortcode_before_footer_widgets":"","ocean_shortcode_after_footer_widgets":"","ocean_shortcode_before_footer_bottom":"","ocean_shortcode_after_footer_bottom":"","ocean_display_top_bar":"default","ocean_display_header":"default","ocean_header_style":"","ocean_center_header_left_menu":"0","ocean_custom_header_template":"0","ocean_custom_logo":0,"ocean_custom_retina_logo":0,"ocean_custom_logo_max_width":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_width":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_width":0,"ocean_custom_logo_max_height":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_height":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_height":0,"ocean_header_custom_menu":"0","ocean_menu_typo_font_family":"0","ocean_menu_typo_font_subset":"","ocean_menu_typo_font_size":0,"ocean_menu_typo_font_size_tablet":0,"ocean_menu_typo_font_size_mobile":0,"ocean_menu_typo_font_size_unit":"px","ocean_menu_typo_font_weight":"","ocean_menu_typo_font_weight_tablet":"","ocean_menu_typo_font_weight_mobile":"","ocean_menu_typo_transform":"","ocean_menu_typo_transform_tablet":"","ocean_menu_typo_transform_mobile":"","ocean_menu_typo_line_height":0,"ocean_menu_typo_line_height_tablet":0,"ocean_menu_typo_line_height_mobile":0,"ocean_menu_typo_line_height_unit":"","ocean_menu_typo_spacing":0,"ocean_menu_typo_spacing_tablet":0,"ocean_menu_typo_spacing_mobile":0,"ocean_menu_typo_spacing_unit":"","ocean_menu_link_color":"","ocean_menu_link_color_hover":"","ocean_menu_link_color_active":"","ocean_menu_link_background":"","ocean_menu_link_hover_background":"","ocean_menu_link_active_background":"","ocean_menu_social_links_bg":"","ocean_menu_social_hover_links_bg":"","ocean_menu_social_links_color":"","ocean_menu_social_hover_links_color":"","ocean_disable_title":"default","ocean_disable_heading":"default","ocean_post_title":"","ocean_post_subheading":"","ocean_post_title_style":"","ocean_post_title_background_color":"","ocean_post_title_background":0,"ocean_post_title_bg_image_position":"","ocean_post_title_bg_image_attachment":"","ocean_post_title_bg_image_repeat":"","ocean_post_title_bg_image_size":"","ocean_post_title_height":0,"ocean_post_title_bg_overlay":0.5,"ocean_post_title_bg_overlay_color":"","ocean_disable_breadcrumbs":"default","ocean_breadcrumbs_color":"","ocean_breadcrumbs_separator_color":"","ocean_breadcrumbs_links_color":"","ocean_breadcrumbs_links_hover_color":"","ocean_display_footer_widgets":"default","ocean_display_footer_bottom":"default","ocean_custom_footer_template":"0","ocean_post_oembed":"","ocean_post_self_hosted_media":"","ocean_post_video_embed":"","ocean_link_format":"","ocean_link_format_target":"self","ocean_quote_format":"","ocean_quote_format_link":"post","ocean_gallery_link_images":"off","ocean_gallery_id":[],"footnotes":""},"categories":[17],"tags":[],"class_list":["post-16840","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-society","entry","has-media"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tomaszdomanski.eu\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16840","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tomaszdomanski.eu\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tomaszdomanski.eu\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tomaszdomanski.eu\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tomaszdomanski.eu\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=16840"}],"version-history":[{"count":31,"href":"https:\/\/tomaszdomanski.eu\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16840\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":18123,"href":"https:\/\/tomaszdomanski.eu\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16840\/revisions\/18123"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tomaszdomanski.eu\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/17331"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tomaszdomanski.eu\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=16840"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tomaszdomanski.eu\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=16840"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tomaszdomanski.eu\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=16840"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}