Festiwal Otwarte Ogrody to wyjątkowe wydarzenie kulturalne i towarzyskie, które nie tylko ożywia przestrzeń publiczną, ale wzmacnia międzyludzkie więzi, promuje lokalne dziedzictwo historyczne, kulturowe i przyrodnicze oraz sprzyja harmonijnemu rozwojowi lokalnej społeczności. W dobie szybkiego tempa życia oraz powiększającego się dystansu między ludźmi, takie wydarzenie staje się wyjątkową okazją do interesujących spotkań i rozmów, dzielenia się swoimi zainteresowaniami oraz nawiązywania pożytecznej współpracy. Otwierając swoje ogrody, mieszkańcy osiedli zapraszają sąsiadów i gości do współtworzenia przestrzeni wypełnionej kulturą, sztuką, wiedzą, rękodziełem oraz radością, zabawą i urodą swoich roślinnych aranżacji. Festiwal to doskonały sposób na promowanie lokalnych talentów oraz prezentowanie historii i tradycji własnego miejsca na ziemi. To także okazja do budowania dobrosąsiedzkich relacji, wzmacniania poczucia bezpieczeństwa w najbliższym otoczeniu oraz kształtowania nawyku wzajemnego wsparcia w codziennym życiu. To również zachęta do większego angażowania się w publiczne sprawy służące wspólnemu dobru. Zdolność do likwidowania społecznych podziałów i przywracania poczucia wspólnoty jest jedną z najcenniejszych właściwości Festiwalu Otwarte Ogrody.
Zwyczaj otwierania prywatnych ogrodów, podobnie jak w innych krajach europejskich, zaczął upowszechniać się w Polsce na początku XXI wieku. Czerpał inspirację zarówno z rodzimych tradycji ogrodowych, jak i zagranicznych wzorców. Pierwszy Festiwal Otwarte Ogrody odbył się w 2005 roku w Podkowie Leśnej – miejscowości o willowym, historycznym i ogrodowym charakterze, idealnie wpisującej się w ideę i charakter tego wydarzenia. Pierwsza edycja festiwalu została połączona z obchodami Europejskich Dni Dziedzictwa. Jego sukces sprawił, że podobne inicjatywy zaczęły pojawiać się w sąsiednich miejscowościach, takich jak Brwinów, Milanówek czy Konstancin-Jeziorna. Z każdą kolejną edycją festiwal zyskiwał coraz większe zainteresowanie mieszkańców. W następnych latach liczba otwieranych ogrodów systematycznie rosła zarówno w podwarszawskich miejscowościach, jak i w innych regionach Polski.
Europejska tradycja ogrodowa
Korzenie współczesnej europejskiej koncepcji otwartych ogrodów sięgają tradycji angielskich ogrodów krajobrazowych, które na przełomie XVIII i XIX wieku zaczęły odgrywać istotną rolę w kulturze i architekturze wielu krajów. Idea otwierania ich dla szerszej publiczności nawiązywała do wcześniejszych, XVII i XVIII-wiecznych praktyk arystokratycznych dworów Francji, Anglii i Niemiec[1], które udostępniały swoje parki i ogrody dla gości z wyższych sfer. Odmienne od geometrycznych barokowych ogrodów francuskich[2], krajobrazowe ogrody angielskie[3] zyskały szczególną popularność w epoce Romantyzmu.
W epoce Oświecenia, Francja Ludwika XIV, Ludwika XV i Ludwika XVI była kulturalnym wzorem dla całej Europy. Francuskie ogrody barokowe, takie jak w otoczeniu Wersalu czy pałacu królewskiego w Meudon (Château de Meudon), symbolizowały porządek, kontrolę i potęgę absolutnej monarchii. Po roku 1815, po klęsce Napoleona pod Waterloo[4], Francja utraciła swoją dominację na rzecz Anglii, co wpłynęło między innymi na dominujące wzorce w ogrodnictwie. Nowa epoka – Romantyzm – odrzucała rygorystyczną symetrię klasycyzmu[5], promując swobodę, naturę i emocje. Brytyjski styl życia stał się modny na europejskim kontynencie. Ogrody angielskie, w przeciwieństwie do francuskich, były asymetryczne, naturalistyczne oraz inspirowane dziką przyrodą, co bardziej odpowiadało duchowi epoki Romantyzmu. Były także tańsze i łatwiejsze w utrzymaniu oraz szerzej otwarte dla wszystkich, którzy chcieli je odwiedzać. Ich otwartość wiązała się między innymi z rozwojem ruchu ogrodniczego oraz zwyczajem organizowania charytatywnych akcji.
Współczesna europejska tradycja otwartych ogrodów została zapoczątkowana w 1927 roku w Wielkiej Brytanii wraz z utworzeniem National Gardens Scheme.[6] Inicjatywa ta miała na celu zbieranie funduszy na opiekę zdrowotną poprzez udostępnianie prywatnych ogrodów szerokiej publiczności za symboliczną opłatą. Pomysł szybko zyskał na popularności, a liczba ogrodów biorących udział w tej inicjatywie systematycznie rosła, sprzyjając promowaniu ogrodnictwa, wymianie doświadczeń oraz integrowaniu społeczności miłośników zieleni. Stał się również inspiracją dla innych europejskich krajów, zwłaszcza tam, gdzie istniała silna tradycja udostępniania prywatnych ogrodów na potrzeby organizowania wydarzeń służących ważnym celom lokalnej wspólnoty.
W drugiej połowie XX wieku idea otwierania ogrodów zaczęła rozwijać się w różnych formach, zwłaszcza w Europie Zachodniej. W latach 80. i 90. XX wieku podobne do angielskiej inicjatywy pojawiły się we Francji, Niemczech i Holandii – często w połączeniu z ochroną dziedzictwa kulturowego i przyrodniczą edukacją. Kulminacją tego trendu było powołanie we Francji w roku 2003 festiwalu Rendez-vous aux jardins[7], który szybko zyskał międzynarodowy charakter. Zorganizowany przez francuskie Ministerstwo Kultury, miał na celu popularyzowanie sztuki ogrodowej i dziedzictwa krajobrazowego poprzez otwieranie setek prywatnych ogrodów i publicznych przestrzeni zielonych. W następnych latach to wydarzenie objęło ponad dwadzieścia krajów, w tym Polskę, stając się w roku 2018 stałym elementem europejskiego kulturowego pejzażu.[8]
Polska tradycja ogrodowa
W dawnej Polsce nie istniała tradycja organizowania otwartych ogrodów w takiej formule, w jakiej była obecna we Francji, Wielkiej Brytanii czy Niemczech. Pewne elementy tej idei można jednak odnaleźć w historii staropolskiej kultury szlacheckiej. Już w czasach Renesansu i Baroku właściciele polskich pałaców i dworów udostępniali ogrody swoim gościom. Ogrody w Łazienkach Królewskich, Wilanowie, Nieborowie czy Arkadii były częściowo otwarte także dla miejscowych społeczności. Wynikało to z przekonania o konieczności edukowania i podnoszenia poziomu kultury społeczeństwa. Udostępnianie ogrodów szerszej publiczności było wyrazem mecenatu dla kultury i sztuki oraz nowoczesnego myślenia, zwłaszcza wśród bardziej postępowych arystokratów[9], takich jak król Stanisław August Poniatowski czy rodzina Czartoryskich.[10]
W XIX i XX wieku, w wyniku zachodzących przemian społecznych, gospodarczych i urbanistycznych, coraz więcej prywatnych ogrodów przechodziło na własność miast lub instytucji publicznych. Wraz z intensywnym rozwojem miast rosło zapotrzebowanie na przestrzeń zieloną dostępną dla ogółu społeczeństwa, dlatego wiele dawnych ogrodów arystokratycznych przekształcono w parki miejskie lub ogrody botaniczne. Upadek dawnych elit, zwłaszcza w wyniku powstań, wojen i zmian ustrojowych, prowadził do konfiskaty lub sprzedaży majątków, które często trafiały w ręce państwa lub instytucji kulturalnych. Jednocześnie rozwój koncepcji „miasta-ogrodu”[11] i wzrastająca świadomość konserwatorska sprawiały, że zabytkowe ogrody stawały się częścią dziedzictwa narodowego, obejmowanego ochroną i udostępnianego publiczności. Koszty utrzymania rozległych prywatnych parków również stawały się dla ich właścicieli zbyt wysokie, co skłaniało ich do przekazywania terenów na cele społeczne. W efekcie wiele historycznych ogrodów, niegdyś dostępnych wyłącznie dla wąskiego grona elit, stało się przestrzeniami publicznymi, służącymi rekreacji, edukacji i ochronie przyrody.
Tak było z Ogrodem Saskim w Warszawie, który w roku 1727 stał się pierwszym publicznym parkiem w Polsce i jednym z pierwszych w Europie – otwartym dla wszystkich, a nie tylko dla arystokracji. Decyzja króla Augusta II Mocnego o udostępnieniu Ogrodu Saskiego mieszkańcom Warszawy wpisywała się w barokową ideę kreowania reprezentacyjnych miejskich przestrzeni oraz stopniowe otwieranie królewskich rezydencji dla całego społeczeństwa. Ogród Saski pełnił początkowo funkcję spacerową i rekreacyjną, a jego układ inspirowany był stylem francuskim. W XIX wieku, zgodnie z ogólnoeuropejskim trendem, został przekształcony w ogrodową formę romantycznego krajobrazu w stylu angielskim, a dziś jest unikalnym połączeniem obu tych stylów.[12]
Podobne przemiany związane z kształtowaniem zieleni miejskiej zachodziły w XIX-wiecznym Krakowie. Utworzone w latach 1820-1830 krakowskie Planty miały pełnić podobną funkcję jak Ogród Saski w Warszawie. Planty powstały jako efekt przekształcenia dawnych miejskich fortyfikacji. W miejscu zasypanej fosy i zburzonych murów obronnych stworzono zielony pierścień otaczający Stare Miasto. Planty były przestrzenią publiczną dostępną dla wszystkich od początku swojego istnienia. Miały pełnić funkcje reprezentacyjne, rekreacyjne i sanitarne, eliminując z miejskiego pejzażu zaniedbane ruiny i nadając miastu nowoczesny charakter. Wyznaczyły również naturalną granicę między historycznym centrum Krakowa a rozwijającymi się przedmieściami. Krakowskie Planty są jednym z pierwszych przykładów świadomego kształtowania terenów zielonych w polskich miastach.[13]
Na przełomie XIX i XX wieku coraz większą rolę w kształtowaniu przestrzeni zielonych odgrywały nowe idee urbanistyczne i społeczne. Ogrody zaczęły nabierać coraz większego znaczenia w życiu miejskich i podmiejskich społeczności. W dużych i małych polskich miastach oraz w szlacheckich wiejskich dworkach powstawały ogrody inspirowane zachodnioeuropejskimi wzorcami. Rozpowszechniła się w tym okresie idea udostępniania prywatnych ogrodów na spotkania towarzyskie oraz wydarzenia kulturalne, co stanowiło preludium do rozwoju znacznie późniejszych koncepcji „otwartych ogrodów”. Rozwój miast wiązał się z dążeniem do zapewnienia mieszkańcom dostępu do parków i skwerów, które miały nie tylko walory estetyczne, ale także zdrowotne i rekreacyjne. W tym okresie powstawały pierwsze ogrody działkowe[14], które umożliwiały mieszkańcom miast uprawę roślin i odpoczynek na świeżym powietrzu. Dużą popularnością cieszyły się także publiczne ogrody botaniczne oraz parki zakładane na wzór zachodnich realizacji, np. Park Ujazdowski w Warszawie[15] czy Park Stryjski we Lwowie.[16]
Okres międzywojenny przyniósł dalszy rozwój zieleni miejskiej i dążenie do wkomponowania ogrodów w strukturę urbanistyczną miast. Ważnym elementem polskiej tradycji ogrodowej stało się wówczas projektowanie nowoczesnych parków miejskich, takich jak Park Skaryszewski w Warszawie[17], który łączył elementy romantycznego krajobrazu z funkcjonalnymi terenami rekreacyjnymi. Inspiracje czerpano z koncepcji „miast-ogrodów” Ebenezera Howarda.[18] Ogrody przy willach i dworkach często łączyły elementy tradycyjnego polskiego krajobrazu, takie jak aleje lipowe, sady czy ogrody kwiatowe, z nowoczesnymi rozwiązaniami przestrzennymi. W przedwojennej Polsce ogrody i tereny zielone odgrywały istotną rolę nie tylko jako miejsca odpoczynku, ale również jako symbole narodowej tożsamości i dziedzictwa kulturowego.
Koncepcja miast-ogrodów, opracowana przez Ebenezera Howarda pod koniec XIX wieku, miała na celu stworzenie harmonijnych przestrzeni łączących zalety życia miejskiego i wiejskiego. Howard dążył do poprawy warunków życia klasy pracującej, oferując alternatywę dla przeludnionych i zanieczyszczonych miast przemysłowych. Jego wizja zakładała budowę samowystarczalnych miast otoczonych zielenią, które zapewniałyby mieszkańcom dostęp do miejsc pracy, usług oraz terenów rekreacyjnych. Pierwsze realizacje tej idei, takie jak Letchworth Garden City (1903) i Welwyn Garden City (1920) w Anglii, były próbą praktycznego wdrożenia tych założeń. W praktyce miasta-ogrody często przyciągały również przedstawicieli klasy średniej i wyższej, co odbiegało od pierwotnej idei tworzenia przestrzeni głównie dla robotników. Wbrew późniejszym interpretacjom, miasta-ogrody nie były projektowane jako enklawy dla arystokracji czy inteligencji, lecz jako samowystarczalne osiedla dla klasy pracującej, organizowane na zasadach spółdzielczych i wspólnotowych, co miało sprzyjać równemu dostępowi do przestrzeni życiowej i niwelowaniu różnic społecznych.
źródło: Ebenezer Howard, Miasta-ogrody jutra, Fundacja Centrum Architektury, Warszawa 2015
Plan miasta-ogrodu Podkowa Leśna według Antoniego Jawornickiego z 1925 roku. Kliknij aby powiększyć.
źródło: Towarzystwo Przyjaciół Miasta Ogrodu Podkowa Leśna
W okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (PRL)[19] dawne tradycje ogrodowe poddały się politycznej presji, ulegając istotnym przekształceniom pod wpływem polityki państwowej, która podporządkowała przestrzeń zieloną ideologicznym i funkcjonalnym założeniom nowego ustroju. Rozwijały się wówczas pracownicze ogrody działkowe[20], które miały umożliwić mieszkańcom miast dostęp do zieleni oraz uprawianie warzyw i owoców na własne potrzeby. Idea wspólnotowego użytkowania ogrodów przetrwała także w działalności spółdzielni ogrodniczych[21], w tworzeniu osiedlowych zieleńców – często w ramach tzw. „czynów społecznych” – oraz w organizowaniu plenerowych festynów. Otwieranie przestrzeni zielonych dla społeczeństwa było częścią szerszego nurtu propagowania kolektywnego stylu życia, jednak odbywało się to pod ścisłą kontrolą władz.
Państwo decydowało o kształcie zieleni miejskiej, często podporządkowując ją centralnym planom urbanistycznym, co prowadziło do ujednolicenia i schematyczności tych założeń. Wiele historycznych parków i ogrodów zostało udostępnionych do użytku publicznego, ale równocześnie liczne prywatne tereny zielone przekształcono na cele inne niż ich pierwotna funkcja – na przykład pod zabudowę osiedlową lub infrastrukturę komunalną. Chociaż polityka władz sprzyjała utrzymaniu i rozwijaniu przestrzeni rekreacyjnych, to ograniczała także indywidualne inicjatywy oraz prywatną własność ogrodów, faworyzując rozwiązania uspołecznione. W efekcie wiele dawnych ogrodów i parków uległo degradacji, a ochrona historycznych założeń krajobrazowych została podporządkowana potrzebom społecznym i gospodarczym, często kosztem ich pierwotnych walorów estetycznych i kulturowych.
Po okresie PRL-owskiej kolektywizacji i nacjonalizacji, które ograniczyły prywatną własność ziemi i tradycyjne formy korzystania z przestrzeni, idea otwartych ogrodów zaczęła odradzać się wraz z powrotem do prywatnej własności i społecznej samoorganizacji w strukturach samorządu terytorialnego. Przemiany ustrojowe po 1989 roku umożliwiły stopniowe odbudowywanie dawnych tradycji ogrodniczych oraz ponowne odkrywanie idei otwartych ogrodów jako przestrzeni spotkań i kreowania kultury. W latach 90. XX wieku, nastąpił rozkwit polskich ruchów społecznych, w ramach których zaczęto propagować kameralne formy integracji, inspirowane zachodnimi wzorcami, takimi jak National Gardens Scheme, Rendez-vous aux jardins czy Tag der offenen Gärten.[22] Skutkiem tych działań było zainicjowanie w 2005 roku Festiwalu Otwarte Ogrody w Podkowie Leśnej, który stał się inspiracją dla innych miast i miejscowości. Dzięki tej unikalnej inicjatywie prywatne ogrody ponownie stały się miejscami otwartymi dla lokalnych społeczności, a sama idea otwartych ogrodów wpisała się w szerszy kontekst rewitalizacji narodowej kultury i odbudowy społecznych więzi po dekadach centralnego sterowania oraz zamknięcia jednostek w państwowych strukturach zarządzania społeczeństwem i przestrzenią.
Degradacja dziedzictwa narodowego w okresie PRL
Podstawową cechą komunistycznego ustroju Polski w okresie PRL była likwidacja własności prywatnej i totalitarny nadzór państwa nad wszystkimi dziedzinami życia. Po II Wojnie Światowej komunistyczne władze przejęły wiele prywatnych nieruchomości na mocy reformy rolnej z 1944 roku[23] oraz dekretów marionetkowego, zależnego od Kremla, prezydenta Bolesława Bieruta.[24] Dwory szlacheckie, wille i kamienice często były odbierane właścicielom i przekazywane bez odszkodowania ludowemu państwu, prowadzącemu ideologiczną i zbrojną walkę z dawnymi elitami. Nowe władze konsekwentnie dążyły do likwidacji wszelkich śladów dawnej arystokracji i burżuazji, zastępując je nowymi elitami partyjnymi i politycznymi.[25]
Nacjonalizacja nieruchomości w okresie komunizmu była częścią szerszej strategii likwidacji przedwojennego dziedzictwa kulturowego Polski. Oprócz pojedynczych budynków objęła także rozległe układy urbanistyczne, zabytkowe dzielnice, parki, ogrody i tereny zielone. Komunistyczne władze dążyły do zatarcia śladów dawnej struktury społecznej i likwidacji własności prywatnej, co w konsekwencji doprowadziło do dewastacji wielu elementów narodowego dziedzictwa materialnego i przyrodniczego. Modernizacje miast doprowadziły do poważnych zniekształceń lub całkowitego zniszczenia ich historycznego charakteru. Przykładem może być Warszawa, gdzie po II Wojnie Światowej nie przywrócono przedwojennej siatki ulic w jej wielu rejonach, a także zrezygnowano z odbudowy zabytkowych kamienic, lokując w ich miejscu bloki mieszkalne i arterie drogowe. W miastach takich jak Wrocław, Gdańsk czy Poznań często ignorowano historyczne podziały przestrzenne, zastępując je planami opartymi na radzieckich wzorcach urbanistycznych.[26]
Polityka komunistycznych władz Polski miała również znaczący wpływ na podwarszawskie miasta ogrody, takie jak Podkowa Leśna, Komorów, Milanówek, Brwinów czy Konstancin-Jeziorna. Miejscowości te, zaprojektowane jako ekskluzywne enklawy zieleni i harmonijnej zabudowy, zostały w dużej mierze zdegradowane przez powojenną nacjonalizację, kolektywizację oraz przekształcenia urbanistyczne narzucone przez nowe władze. Przed II Wojną Światową były zamieszkane głównie przez inteligencję, naukowców, artystów i przedstawicieli wolnych zawodów. Po wojnie wiele z tych domów zostało przejętych przez państwo na mocy dekretów nacjonalizacyjnych. Duże wille były dzielone na mniejsze mieszkania komunalne, a ich pierwotni właściciele często byli zmuszani do ich opuszczenia lub do współdzielenia domowej przestrzeni z lokatorami przydzielonymi przez państwowe władze.
Podwarszawskie miasta-ogrody, a także miasta-ogrody w innych rejonach Polski, były projektowane jako miejsca, w których architektura harmonijnie współistnieje z naturą. W okresie PRL wiele dawnych ogrodów i terenów zielonych uległo zniszczeniu. Władze często ignorowały historyczne układy urbanistyczne, nie dbały o parkową zabudowę i zezwalały na budowanie przypadkowych obiektów, które zaburzały estetykę tych miejscowości. W niektórych przypadkach podział dużych działek na mniejsze i intensyfikacja zabudowy doprowadziły do utraty ich pierwotnego, przestrzennego i przyrodniczego charakteru. Przykładem może być Konstancin-Jeziorna. Miasto uznawane przed wojną za prestiżową miejscowość letniskową, w okresie PRL przeszło znaczącą transformację. Wiele dawnych rezydencji i willi zostało przejętych przez państwo i przekształconych w sanatoria, ośrodki wczasowe dla pracowników państwowych instytucji lub domy dziecka. Chociaż niektóre z tych funkcji pozwoliły zachować stare budynki, to w wielu przypadkach brak konserwacji i wieloletnie zaniedbania doprowadziły je do ruiny.
Polityka komunistycznych władz doprowadziła ostatecznie do całkowitej degradacji większości miast-ogrodów w całej Polsce. Choć niektóre z nich, jak Podkowa Leśna czy Konstancin-Jeziorna, zachowały część swojego przedwojennego charakteru, to wiele dawnych rezydencji zostało zniszczonych lub przekształconych w sposób, który unicestwił pierwotne założenia urbanistyczne i architektoniczne tych miejscowości. Dopiero po upadku komunizmu możliwa była stopniowa odbudowa ich historycznego charakteru. Sprzyja temu powstawanie wielu oddolnych inicjatyw mieszkańców tych miast, podejmowanych w ramach stowarzyszeń i doraźnych realizacji jednostkowych projektów. Jedną z takich oddolnych inicjatyw jest Festiwal Otwarte Ogrody.
Ratowanie dziedzictwa narodowego
Po upadku komunistycznego ustroju PRL, jednym z najważniejszych wyzwań była ochrona i ratowanie narodowego dziedzictwa kulturowego. W okresie PRL wiele historycznych budowli nie doczekało się rekonstrukcji ze względów politycznych, ideologicznych lub finansowych. Dopiero po przemianach ustrojowych z przełomu lat 80. i 90. XX wieku rozpoczęto szeroko zakrojone działania na rzecz odbudowy i rewitalizacji historycznych obiektów. Po upadku komunizmu pojawiły się nowe możliwości, zarówno pod względem dostępności środków, jak i zmiany podejścia do dziedzictwa narodowego. Upadek PRL wyeliminował ideologiczne ograniczenia w finansowaniu zabytków związanych z dawną elitą i monarchią. Wprowadzenie gospodarki rynkowej pozwoliło na napływ środków prywatnych, zaangażowanie sponsorów oraz pozyskanie funduszy zagranicznych.
Dokonano również istotnych zmian w prawie zagospodarowania przestrzennego, mających znaczący wpływ na ochronę dziedzictwa kulturowego.[27] Były one częścią szerszego procesu transformacji ustrojowej, przechodzenia od gospodarki centralnie planowanej do modelu rynkowego oraz decentralizacji władzy. W procesie transformacji ustrojowej kluczową rolę odegrały zarówno instytucje krajowe, jak i zagraniczne, które zapewniły wsparcie finansowe, eksperckie i organizacyjne. Równocześnie wzrastała społeczna świadomość znaczenia dziedzictwa narodowego, co zaowocowało większym wsparciem dla inicjatyw odbudowy i konserwacji historycznych miejsc. Dzięki tym zmianom wiele symbolicznych obiektów polskiej kultury mogło odzyskać swoją dawną świetność.[28]
Ochroną polskiego dziedzictwa kulturowego zajęło się Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Narodowy Instytut Dziedzictwa oraz Towarzystwo Opieki nad Zabytkami. Dzięki ich działalności rozpoczęto renowację historycznych centrów miast, odbudowę zabytkowych pałaców, dworków, obiektów sakralnych, a także objęto ochroną historyczne miasta-ogrody. Szczególnie istotne było wprowadzenie prawnego obowiązku opracowania przez gminy studiów uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego oraz uchwalania na ich podstawie planów miejscowych zagospodarowania przestrzennego. Zapobiegło to dalszej chaotycznej zabudowie i przyczyniło się do ochrony historycznego charakteru wielu miejscowości.
Jednym z najważniejszych kierunków działań w zakresie ratowania polskiego dziedzictwa kulturowego po 1989 roku było przywracanie historycznych centrów miast do dawnej świetności. Wiele starówek, zniszczonych w czasie II Wojny Światowej i zaniedbanych w okresie PRL, wymagało pilnych prac konserwatorskich. Przykładem udanej rewitalizacji jest warszawska Starówka, której renowacja została wsparta przez UNESCO[29], a także toruńskie i gdańskie śródmieścia, w których przywrócono dawne układy urbanistyczne oraz odrestaurowano zabytkowe kamienice. Wiele miast skorzystało z funduszy europejskich, inwestując w ochronę swoich historycznych dzielnic i unikalnych obiektów, takich jak wrocławska Hala Stulecia czy podziemia Rynku w Krakowie. Z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego[30], sfinansowano liczne projekty konserwatorskie, w tym renowację Zamku Królewskiego w Warszawie i Sukiennic w Krakowie. Fundusze Norweskie oraz Mechanizm Finansowy Europejskiego Obszaru Gospodarczego[31] umożliwiły natomiast odrestaurowanie wielu obiektów sakralnych, takich jak klasztor cysterski w Krzeszowie, Kościół Pokoju w Świdnicy czy drewniane kościoły w Wielkopolsce — w miejscowościach: Brody, Bronikowo, Domachowo, Jeżewo i Zakrzewo.
W procesach rewitalizacyjnych duże znaczenie miało przywracanie terenów zielonych do ich pierwotnej, historycznej formy. Miasta-ogrody w okresie PRL były narażone na chaotyczną zabudowę i utratę swoich pierwotnych funkcji. Dzięki nowym regulacjom planistycznym oraz wsparciu samorządu terytorialnego i lokalnych stowarzyszeń[32] udało się zahamować dalszą degradację tych miast. Szczególnie istotną rolę odegrały organizacje społeczne i ruchy obywatelskie, które angażowały mieszkańców w działania na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego. Wiele lokalnych stowarzyszeń podejmowało inicjatywy związane z renowacją historycznych parków, rewaloryzacją ogrodów oraz odbudową tradycyjnej zabudowy. Dzięki ich aktywności udało się zabezpieczyć wartościowe obiekty zielone, a także przywrócić im funkcję miejsc społecznej integracji. Nowymi unormowaniami prawnymi z zakresu zagospodarowania przestrzennego zostały objęte między innymi miejskie parki, skwery i ogrody, co pozwoliło na lepszą ich ochronę i zapobieganie dalszej zabudowie. W wielu przypadkach to właśnie determinacja lokalnych społeczności umożliwiła skuteczną rewitalizację, podnosząc jednocześnie świadomość historyczną i środowiskową mieszkańców.
Wspomnienia wymaga również znacząca rola prywatnych inwestorów w odnawianiu polskich zabytkowych dworów i pałaców. Wraz z powrotem gospodarki rynkowej oraz zmianami w prawie dotyczącym ochrony zabytków, pojawiła się możliwość wykupienia bądź odzyskania wielu historycznych nieruchomości. Przykładami udanych prywatnych rewitalizacji są między innymi klasycystyczny dwór w Żółwinie, willa Aida w Podkowie Leśnej czy Pałac Biskupi w Janowie Podlaskim. Dwór w Żółwinie – związany z rodzeństwem Witaczków, twórców polskiego przemysłu jedwabniczego, jest dzisiaj prywatną rezydencją z funkcjami hotelowymi.[33] Drewniana willa Aida – niegdyś letni dom rodziny Lipopów i Iwaszkiewiczów[34], jest dziś prywatnym domem, aktywnie uczestniczącym w organizowaniu rozmaitych wydarzeń kulturalnych. Pałac Biskupi w Janowie Podlaskim[35] został przekształcony w luksusowy hotel z centrum konferencyjnym, strefami relaksu i odnowy biologicznej. Dzięki wielu prywatnym inicjatywom odrestaurowano ważne historyczne zabytki, przywracając do właściwego stanu także otaczające je układy parkowe i ogrodowe.[36]
W wielu przypadkach reprywatyzacji, czyli zwrotu mienia znacjonalizowanego w czasach PRL, dochodziło jednakże do poważnych nadużyć. Po 1989 roku kwestia reprywatyzacji stała się jednym z ważnych problemów prawnych i społecznych. W przeciwieństwie do wielu krajów Europy Środkowo-Wschodniej, Polska nie przyjęła kompleksowej ustawy reprywatyzacyjnej, co sprawiło, że proces zwrotu nieruchomości odbywał się głównie na drodze postępowań sądowych i administracyjnych. Podstawą prawną do dochodzenia roszczeń reprywatyzacyjnych były generalne unormowania Kodeksu cywilnego, Konstytucji RP, a także regulacje dotyczące postępowania administracyjnego. Właściciele znacjonalizowanych nieruchomości (lub ich spadkobiercy) mogli domagać się ich zwrotu tylko wtedy, jeśli decyzje o przejęciu były podjęte z naruszeniem przepisów ówczesnego prawa. Dotyczyło to m.in. nieruchomości odebranych na podstawie Dekretu PKWN o reformie rolnej z 1944 roku, Dekretu Bieruta[37] dotyczącego Warszawy z 1945 roku oraz innych aktów nacjonalizacyjnych.
Brak jednolitej ustawy reprywatyzacyjnej doprowadził do licznych kontrowersji i nadużyć, szczególnie w dużych miastach, gdzie dochodziło do tzw. „dzikiej reprywatyzacji” – niejasnych transakcji przejmowania nieruchomości przez tzw. „handlarzy roszczeń”. Skupowali oni roszczenia reprywatyzacyjne do nieruchomości – często za ułamek ich wartości – od spadkobierców lub dawnych właścicieli, a następnie dochodzili ich przed sądami lub w ramach postępowania administracyjnego.[38] W odpowiedzi na te problemy wprowadzono szereg zmian prawnych, m.in. tzw. „małą ustawę reprywatyzacyjną” z 2015 roku[39], która ograniczyła możliwość zwrotu warszawskich nieruchomości w naturze oraz nałożyła większe wymagania dowodowe dla roszczeń. Wciąż jednak nie uchwalono ustawy reprywatyzacyjnej, która całościowo ujmowałaby ten problem. Powoduje to, że wiele spraw dotyczących zwrotu znacjonalizowanych majątków nadal jest rozstrzyganych w długotrwałych i zawiłych sporach sądowych.
Mimo tych kontrowersyjnych sytuacji, wkład prywatnych inwestorów w ochronę polskich zabytków po 1989 roku był i nadal jest bardzo duży oraz trudny do przecenienia. Wiele odnowionych dworów i pałaców ponownie stało się ważnymi punktami na historycznych mapach wielu regionów naszego kraju. Zgodnie ze staropolską tradycją, wielu nowych właścicieli udostępnia ogrody przy swoich dworach szerokiej publiczności nie tylko okazjonalnie, ale również na co dzień. Przykładami takiej dobrej praktyki są między innymi podwarszawskie dwory Kazimierówka[40] i Radonie.[41]
Dzięki szerokiej współpracy krajowej i międzynarodowej, Polska zdołała uratować znaczą część swojego narodowego dziedzictwa, odbudować historyczne układy miejskie oraz przywrócić świetność dawnym parkom i ogrodom. Zmiany na lepsze są łatwo dostrzegalne. Po latach zaniedbań okresu PRL, bogate dziedzictwo kulturowe stało się jednym z najważniejszych elementów naszej tożsamości narodowej. Rewitalizacje są wciąż kontynuowane, a jedną z oryginalnych form wspierania tych działań jest program Otwarte Ogrody i jego sztandarowy, cieszący się coraz większą popularnością projekt – Festiwal Otwarte Ogrody. Wsparcie to polega głównie na budowaniu powszechnej świadomości dotyczącej wartości narodowej kultury we wszystkich jej dziedzinach, wcieleniach i przejawach.
Wpływ otwartych ogrodów na pielęgnowanie tradycji
Stworzony przez Magdalenę Prosińską i Łukasza Wilmanna Program Otwarte Ogrody jest istotnym elementem szerokiego procesu odbudowy i promowania narodowego dziedzictwa. Jego główny projekt – Festiwal Otwarte Ogrody – stał się dla lokalnych społeczności źródłem wiedzy, zainteresowania oraz inspirowania do aktywnego uczestnictwa w ochronie i promowaniu walorów swojego najbliższego otoczenia. Wydarzenie to pozwala ponownie odkrywać wartości dawnych założeń urbanistycznych, architektonicznych i parkowych, a także piękna zabytkowych willi z ich starymi ogrodami oraz miejsc o unikalnym znaczeniu kulturowym i krajobrazowym. Poprzez organizowanie spotkań, wystaw, koncertów i warsztatów, uczestnicy festiwalu zyskują okazję by lepiej poznać historię swoich miejscowości, sylwetki dawnych właścicieli i twórców tych przestrzeni, a także by lepiej zrozumieć znaczenie ochrony kulturowej i przyrodniczej.
Festiwal przyczynia się do przywracania pamięci o starych polskich tradycjach, a także do popularyzowania zabytków, historycznych stylów architektonicznych i ogrodniczych oraz lokalnych praktyk związanych z pielęgnowaniem zieleni. Przykładem społecznej troski o przywracanie historycznej pamięci może być jeden z wielu zabytków, które wciąż oczekują na przywrócenie do dawnej świetności, jakim jest kompleks willowo-ogrodowy Turczynek w Milanówku.[42] Piękna, choć zniszczona i podupadła architektura tego miejsca od wielu lat oczekuje na inwestora, który tchnie w nią nowe życie. Festiwalowe wydarzenia podkreślają znaczenie takich obiektów dla dziedzictwa narodowego, jednocześnie angażując mieszkańców i samorządowe władze w procesy ich ochrony, utrzymania i promocji.
Festiwal Otwarte Ogrody ma również istotny wpływ na rewitalizację społecznych relacji. Integrując mieszkańców wokół spraw narodowego dziedzictwa, wzmacnia poczucie lokalnej tożsamości i ułatwia budowanie wspólnoty. Festiwalowa inicjatywa wpisuje się także w szerszy kontekst europejskich działań na rzecz ochrony kulturowego krajobrazu naszego starego kontynentu. Dzięki niej, polskie miejscowości stają się elementem większej, międzynarodowej sieci miejsc promujących wartości kulturowe i przyrodnicze. Festiwal Otwarte Ogrody jest zatem nie tylko elementem ochrony dziedzictwa, ale również wzorem aktywnej społecznej partycypacji, który łączy tradycję z nowoczesnym podejściem do pielęgnowania i promowania kultury.
Tomasz Domański
Owczarnia, Podkowa Leśnia, 2025
fotografie: Pixabay, Wikipedia, Kraków Drone
© Materiał chroniony prawem autorskim – wszystkie prawa zastrzeżone.
Kopiowanie bez zgody autora jest zabronione.
W razie potrzeby, proszę o kontakt.
Jeśli te treści były pomocne, kawa będzie miłym gestem.
Przypisy
[1] W zamożnych europejskich krajach przez wieki rozwijała się kultura tworzenia i pielęgnowania ogrodów w prywatnych rezydencjach, należących najczęściej do arystokracji, ziemiaństwa lub zamożnego mieszczaństwa. Takie ogrody, poza swoją funkcją estetyczną, określały również status majątkowy oraz społeczny ich właścicieli. Silna tradycja otwierania ogrodów przejawiała się nie tylko w ich liczbie i bogactwie stylistycznym, ale także w przywiązaniu do idei dzielenia się swoimi dobrami z innym.
[2] Ogrody barokowe to styl rozwinięty w XVII i XVIII wieku, charakteryzujący się geometrycznym układem, symetrią i precyzyjnie formowaną roślinnością. Centralnym punktem kompozycji jest najczęściej pałac, od którego promieniście rozchodzą się aleje, partery kwiatowe i żywopłoty, często uzupełnione fontannami, rzeźbami oraz widokowymi tarasami. Ogród barokowy pełnił funkcję reprezentacyjną i symbolizował kontrolę człowieka nad naturą. Najsłynniejszym przykładem jest Wersal we Francji, a w Polsce ogrody w Wilanowie i rodu Branickich w Białymstoku.
[3] Ogrody krajobrazowe to styl ogrodowy inspirowany naturalnym krajobrazem, który powstał w XVIII wieku w Anglii jako reakcja na formalne ogrody barokowe. Charakteryzują się swobodnym układem roślinności, nieregularnymi ścieżkami, malowniczymi zbiornikami wodnymi, a także pagórkowatym terenem, harmonijnie wkomponowanym w otoczenie. Dominują w nich grupy drzew i krzewów rozmieszczone w sposób naśladujący naturę, szerokie aleje oraz romantyczne budowle, takie jak altany, mostki czy sztuczne ruiny. Przykłady tego stylu to Park Łazienkowski w Warszawie, Arkadia nieopodal pałacu w Nieborowie oraz angielski Stourhead.
[4] Oświecenie dominowało w Europie głównie w XVIII wieku. Był to okres rozwoju nauki, racjonalizmu i Rewolucji Francuskiej (1798-1799), której chaos i terror doprowadziły do władzy Napoleona Bonaparte. Idee szerzone przez Napoleona inspirowały w Europie ruchy narodowe prowadzące do rewolucyjnych rebelii i stopniowej demokratyzacji ustrojów państw. Reformy Napoleona, zwłaszcza Kodeks Napoleona, wprowadzały nowoczesne zasady prawne, ograniczały przywileje feudalne i umacniały koncepcję państwa prawa. Zwycięstwo sił antynapoleońskich doprowadziło do restauracji monarchii i umocnienia konserwatywnego ładu, co znalazło wyraz w postanowieniach Kongresu Wiedeńskiego (1814-1815). Klęska Napoleona pod Waterloo w 1815 roku przypieczętowała powrót do porządku przedrewolucyjnego w Europie, jednak epoka napoleońska podważyła fundamenty absolutyzmu i symbolicznie zakończyła epokę francuskiej dominacji, co miało między innymi wpływ na wiele dziedzin sztuki, w tym ogrodnictwo.
[5] Klasycyzm to prąd artystyczny i intelektualny, który rozwinął się głównie w okresie XVIII wieku, czerpiąc inspirację z antyku grecko-rzymskiego. Charakteryzował się harmonią, symetrią, prostotą i umiarem, przeciwstawiając się bogatej dekoracyjności Baroku i Rokoka. W sztuce i architekturze dominowały regularne proporcje, kolumnady, frontony i czyste linie, widoczne m.in. w budowlach inspirowanych greckim Partenonem. W literaturze i filozofii klasycyzm podkreślał racjonalizm, moralność i uniwersalne ideały piękna, a w muzyce (Mozart, Beethoven) dążył do klarownej struktury i równowagi. W architekturze i ogrodnictwie klasycystycznym rezygnowano z nadmiernej dekoracji, preferując elegancką prostotę i logiczny układ przestrzeni. Był to styl elitarny, nawiązujący do wartości rozumu i porządku, które szczególnie ceniono w epoce Oświecenia.
[6] National Gardens Scheme (NGS) to brytyjska inicjatywa charytatywna zapoczątkowana w 1927 roku, której celem jest udostępnianie prywatnych ogrodów publiczności w zamian za dobrowolne datki na cele społeczne, głównie związane z opieką zdrowotną i hospicjami. Program ten promuje sztukę ogrodniczą, zachęca do wymiany doświadczeń między miłośnikami zieleni oraz wspiera ochronę i rozwój prywatnych ogrodów. Co roku w ramach NGS otwieranych jest tysiące ogrodów w całej Wielkiej Brytanii, a zebrane środki przekazywane są na działalność dobroczynną, czyniąc ten program jednym z najstarszych i najbardziej znaczących tego typu przedsięwzięć w Europie.
[7] Rendez-vous aux jardins to coroczna inicjatywa organizowana od 2003 roku przez francuskie Ministerstwo Kultury, mająca na celu promowanie dziedzictwa ogrodowego oraz popularyzowanie sztuki ogrodniczej. Wydarzenie odbywa się w pierwszy weekend czerwca, obejmując setki parków i ogrodów we Francji oraz w innych krajach — zarówno publicznych, jak i prywatnych. Program festiwalu obejmuje liczne atrakcje, takie jak spacery z przewodnikami, warsztaty ogrodnicze, wystawy oraz spotkania z ekspertami. Rendez-vous aux jardins stało się inspiracją dla podobnych inicjatyw w Europie, promując ideę otwierania ogrodów jako przestrzeni do wymiany doświadczeń, edukacji ekologicznej i integracji lokalnych społeczności.
[8] Unia Europejska wspiera i promuje szereg inicjatyw o zasięgu międzynarodowym, które regularnie odbywają się w różnych krajach członkowskich. Najbardziej popularne to Europejska Stolica Kultury, Europejskie Dni Dziedzictwa, Konkurs Piosenki Eurowizji i Europejski Tydzień Młodzieży. Informację o możliwościach finansowego wsparcia dla sektora kultury i sektora kreatywnego w latach 2021-2027 można odnaleźć w przewodniku CultureEU.
[9] Polska arystokracja była najwyższą warstwą szlachty, obejmującą głównie magnatów – najbogatszych właścicieli ziemskich i rody mające realny wpływ na politykę. Posiadała arystokratyczne tytuły (książęta, hrabiowie, margrabiowie), choć nie były one oficjalnym wymogiem przynależności do magnaterii. W okresie XVIII i XIX wieku (pod zaborami), część arystokracji zaczęła funkcjonować w stylu zachodnioeuropejskim, gdzie tytuły były dziedziczne i nadawały wyższy status społeczny.
[10] Otwieranie polskich arystokratycznych ogrodów miało między innymi wymiar prestiżowy i propagandowy. Polscy arystokraci i królowie chcieli budować swój wizerunek jako władców oświeconych i bliskich społeczeństwu, podkreślając swoje zaangażowanie we wspólne dobro. Udostępnienie terenów zielonych przynosiło również praktyczne korzyści, ponieważ mobilizowało do utrzymywania porządku oraz ochrony przed dewastacją. W efekcie prywatne zielone przestrzenia stopniowo przekształcały się w ogrody dostępne dla różnych warstw społecznych, stając się miejscem rekreacji, spacerów i spotkań towarzyskich. W ten sposób narodziła się w Polsce tradycja organizowania publicznych parków.
[11] Koncepcja miasta-ogrodu została opracowana pod koniec XIX wieku przez Ebenezera Howarda, angielskiego urbanistę, który w 1898 roku opublikował książkę Tomorrow: A Peaceful Path to Real Reform (później wydaną jako Garden Cities of To-morrow). Howard zaproponował model miasta łączącego zalety życia na wsi i w mieście, gdzie przestrzenie zielone odgrywają kluczową rolę w urbanistycznym planowaniu. Idea ta znalazła odzwierciedlenie w projektach wielu miast na świecie, w tym w Polsce, gdzie na jej podstawie powstały m.in. Podkowa Leśna, Milanówek, Komorów, Józefów, Konstancin-Jeziorna i inne miasta poza rejonem Warszawy. Koncepcja miasta-ogrodu przyczyniła się do wzrostu znaczenia terenów zielonych w przestrzeni publicznej oraz do przejmowania prywatnych ogrodów na potrzeby społeczne i rekreacyjne.
[12] Ogród Saski w Warszawie, założony w latach 1724-1748 dla króla Augusta II Mocnego, pierwotnie był utrzymany w barokowym stylu francuskim. Zniszczony podczas insurekcji kościuszkowskiej w roku 1794, uległ całkowitej dewastacji. W latach 1816-1827 przekształcono go w krajobrazowy ogród angielski, co odpowiadało ówczesnym trendom w sztuce ogrodowej. Po zniszczeniach II Wojny Światowej, Ogród Saski został częściowo odtworzony, zachowując elementy zarówno stylu francuskiego, jak i angielskiego, co czyni go unikatowym świadectwem ewolucji europejskiej sztuki ogrodowej.
[13] Głównym inicjatorem projektu utworzenia krakowskich Plant był Feliks Radwański (1756-1826), profesor Akademii Krakowskiej, który w 1817 roku przekonał Senat Wolnego Miasta Krakowa do ochrony Barbakanu i części murów oraz do przekształcenia reszty zrujnowanych obwarowań w teren zielony. Impulsem do tej inicjatywy była zarówno potrzeba poprawy estetyki miasta, jak i względy sanitarne. Prace nad Plantami rozpoczęły się w 1820 roku i były finansowane z budżetu miejskiego, ze środków prywatnych darczyńców i składek mieszkańców Krakowa.
[14] Pierwsze ogrody działkowe na ziemiach polskich powstały pod koniec XIX wieku, wzorowane na zachodnioeuropejskich rozwiązaniach, zwłaszcza niemieckich Kleingärten i skandynawskich „ogródkach robotniczych”. Za najstarszy uznaje się ogród w Grudziądzu, założony w 1897 roku przez Towarzystwo Upiększania Miasta. W 1909 roku powstał jeden z pierwszych ogrodów pracowniczych we Lwowie, a w kolejnych latach ogrody działkowe rozwijały się w innych miastach, m.in. w Poznaniu, Krakowie i Warszawie. Ich głównym celem było zapewnienie robotnikom i mieszkańcom miast dostępu do niewielkich działek, na których mogli uprawiać warzywa i odpoczywać na świeżym powietrzu. W okresie II Rzeczypospolitej (1918-1939) ogrody działkowe zaczęły się formalizować i rozwijać na większą skalę. W 1927 roku powstał Związek Towarzystw Ogrodów Działkowych i Osiedli jako organizacja koordynująca ich funkcjonowanie. Działki często pełniły funkcję nie tylko użytkową, ale także społeczną – organizowano w nich spotkania i wydarzenia integracyjne.
[15] Park Ujazdowski to jeden z najstarszych i najbardziej reprezentacyjnych parków w Warszawie, którego historia sięga końca XIX wieku. Został zaprojektowany w latach 1893-1896 przez Franciszka Szaniora, znanego polskiego ogrodnika i architekta krajobrazu. Jego układ nawiązywał do popularnego wówczas stylu krajobrazowego, inspirowanego parkami angielskimi, z malowniczymi alejkami, stawem i bogatą roślinnością. Od początku pełnił funkcję parku publicznego, dostosowanego do potrzeb mieszkańców dynamicznie rozwijającej się stolicy. W okresie międzywojennym stanowił ważne miejsce spacerów i wypoczynku warszawiaków. Podczas II Wojny Światowej uległ znacznym zniszczeniom, jednak po 1945 roku został odrestaurowany, a jego historyczny układ przywrócono w latach 50. i 60. XX wieku. Dziś Park Ujazdowski, położony w pobliżu Traktu Królewskiego i Łazienek Królewskich, pozostaje jednym z najpiękniejszych terenów zielonych Warszawy, łączącym funkcje rekreacyjne, historyczne i estetyczne.
[16] Park Stryjski we Lwowie to jeden z najważniejszych i najpiękniejszych parków miejskich dawnej Polski, założony pod koniec XIX wieku. Jego projektantem był Arnold Röhring, wybitny lwowski architekt krajobrazu, który nadał mu charakter malowniczego parku krajobrazowego w stylu angielskim. Park został otwarty w 1879 roku na terenie dawnych kamieniołomów i nieużytków, które przekształcono w przestrzeń rekreacyjną z licznymi alejkami, stawami, tarasami widokowymi oraz bogatą roślinnością. Na początku XX wieku znajdowały się tam egzotyczne gatunki drzew, palmiarnia, a także pawilony wystawowe, które powstały w związku z Powszechną Wystawą Krajową w 1894 roku. W okresie międzywojennym Park Stryjski był jednym z ulubionych miejsc wypoczynku mieszkańców Lwowa i symbolem miejskiej zieleni. Po II Wojnie Światowej, gdy Lwów znalazł się w granicach ZSRR, park nadal pełnił funkcję rekreacyjną, choć część jego infrastruktury uległa zniszczeniu. Dziś pozostaje jednym z największych i najbardziej reprezentacyjnych terenów zielonych miasta.
[17] Park Skaryszewski im. Ignacego Jana Paderewskiego w Warszawie to jeden z największych parków stolicy. Powstał w latach 1905–1916 według projektu Franciszka Szaniora, znanego architekta krajobrazu, który nadał mu charakter malowniczego parku krajobrazowego, inspirowanego stylami angielskim i modernistycznym. Położony na prawym brzegu Wisły, w sąsiedztwie Saskiej Kępy, wyróżnia się bogatą roślinnością, licznymi alejkami spacerowymi, malowniczymi stawami i rzeźbami ogrodowymi. W czasie II Wojny Światowej park uległ częściowym zniszczeniom, jednak po 1945 roku został odbudowany i ponownie stał się popularnym miejscem wypoczynku warszawiaków. Dziś Park Skaryszewski jest ceniony za swoją różnorodną florę, malownicze krajobrazy i bogactwo architektoniczne. W 2009 roku został uznany za najpiękniejszy park w Polsce w plebiscycie organizowanym przez Towarzystwo Przyjaciół Warszawy i miesięcznik „Zieleń Miejska”.
[18] Ebenezer Howard (1850-1928) był brytyjskim urbanistą i reformatorem społecznym, twórcą koncepcji miasta-ogrodu. Jego idee zostały przedstawione w książce Garden Cities of To-Morrow (1898), w której opisał wizję zrównoważonego miasta łączącego zalety życia na wsi i w mieście. Howard postulował tworzenie niewielkich, samowystarczalnych osiedli otoczonych zielenią, z dobrze zaplanowaną infrastrukturą mieszkaniową, usługową i rekreacyjną. Jego koncepcja znalazła zastosowanie w realizacji takich miast jak Letchworth Garden City (1903) i Welwyn Garden City (1920) w Anglii. Idea miast-ogrodów wywarła wpływ na urbanistykę w wielu krajach, w tym w Polsce. Najbardziej znanym współczesnym przykładem realizacji koncepcji Howarda jest Podkowa Leśna.
[19] Polska Rzeczpospolita Ludowa (PRL) to oficjalna nazwa państwa polskiego w latach 1944/1945-1989, będącego komunistyczną republiką zależną od Związku Radzieckiego. PRL powstała po II Wojnie Światowej, gdy władzę przejęła Polska Partia Robotnicza (PPR), a następnie Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR). Ustrój opierał się na jednopartyjnej dyktaturze, centralnie planowanej gospodarce i ograniczeniu obywatelskich swobód. Charakterystyczne cechy tego okresu to m.in. stalinizm (1948-1956), protesty robotnicze (1956, 1970, 1976, 1980), powstanie NSZZ „Solidarność” (1980) i obrady Okrągłego Stołu (1989), które doprowadziły do upadku powojennego komunizmu. W 1989 roku rozpoczęła się transformacja ustrojowa, a PRL została zastąpiona przez ustrój nazywany III Rzeczpospolitą Polską.
[20] W Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (PRL) ogrody działkowe funkcjonowały głównie jako Pracownicze Ogrody Działkowe (POD), ustanowione na mocy ustawy z 1949 roku o pracowniczych ogrodach działkowych. Były one przeznaczone przede wszystkim dla pracowników zakładów przemysłowych, administracji i przedsiębiorstw państwowych, umożliwiając im uprawę warzyw i owoców oraz zapewniając miejsce rekreacji w warunkach ograniczonej przestrzeni mieszkaniowej. Zarządzanie tymi ogrodami powierzono związkom zawodowym, spółdzielniom pracy oraz zakładom pracy. W 1981 roku powołano do życia Polski Związek Działkowców (PZD), który przejął zarządzanie ogrodami działkowymi. W 2005 roku uchwalono ustawę, która formalnie przekształciła istniejące ogrody w Rodzinne Ogrody Działkowe (ROD). Wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 2012 roku, uznał jednakże część przepisów tej ustawy za niezgodną z Konstytucją, co doprowadziło do uchwalenia nowej ustawy w 2013 roku o rodzinnych ogrodach działkowych.
[21] Spółdzielnie ogrodnicze odgrywały w okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej istotną rolę w produkowaniu żywności oraz zazielenianiu przestrzeni miejskich i podmiejskich. Były to zrzeszenia rolników, działkowców, ogrodników i pszczelarzy, które zajmowały się uprawą warzyw, owoców oraz kwiatów na potrzeby rynku i lokalnej społeczności. Ich działalność była ściśle kontrolowana przez władze. Ich funkcjonowanie wpisywało się w szerszą politykę kolektywizacji rolnictwa i promowania wspólnotowego modelu gospodarowania ziemią. Funkcjonowały jako forma zrzeszeń podporządkowanych od 1951 roku Centralnej Rolniczej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” (CRS „SCh”). W roku 1956, po politycznej odwilży, spółdzielnie ogrodnicze odzyskały pewną autonomię w ramach spółdzielczości rolniczej. Mimo trudności związanych z centralizacją i nacjonalizacją gospodarki, funkcjonowały do roku 1989.
[22] Tag der offenen Gärten (Dzień Otwartych Ogrodów) to coroczne wydarzenie organizowane w Niemczech, podczas którego właściciele prywatnych ogrodów udostępniają swoje przestrzenie zwiedzającym. Inicjatywa ta ma na celu promowanie kultury ogrodniczej, wymianę doświadczeń między miłośnikami ogrodnictwa oraz inspirowanie do tworzenia i pielęgnowania własnych zielonych przestrzeni. Wydarzenie odbywa się zazwyczaj w określone weekendy wiosną i latem, a jego formuła różni się w zależności od regionu. Uczestnicy mają okazję podziwiać różnorodne aranżacje ogrodowe, od tradycyjnych po nowoczesne, oraz nawiązywać kontakty z innymi entuzjastami ogrodnictwa.
[23] Reforma rolna z 1944 roku została przeprowadzona na mocy dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN) z 6 września 1944 roku. Jej celem było przejęcie i podział wielkiej własności ziemskiej oraz likwidacja majątków obszarniczych. Grunty o powierzchni powyżej 50 ha (lub 100 ha na ziemiach odzyskanych) zostały wywłaszczone bez odszkodowania i rozdysponowane między chłopów małorolnych i bezrolnych. Reforma objęła około 6 milionów hektarów ziemi, z czego około 3 miliony hektarów przekazano chłopom, a resztę pozostawiono w rękach państwa. Reforma miała charakter polityczny – była narzędziem umocnienia władzy komunistów, osłabienia elit ziemiańskich i stworzenia poparcia dla nowego systemu. W praktyce doprowadziła do dezintegracji tradycyjnej struktury społecznej wsi, a przekazane gospodarstwa często były zbyt małe i niedoinwestowane, by samodzielnie się utrzymać. Sprzyjało to w późniejszych latach próbom kolektywizowania polskiego rolnictwa.
[24] Dekrety nacjonalizacyjne Bolesława Bieruta były serią aktów prawnych wydanych przez komunistyczne władze Polski Ludowej po 1944 roku, mających na celu przejęcie na własność państwa nieruchomości prywatnych, przemysłu i ziemi. Najważniejsze z nich to Dekret z 26 października 1945 roku o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy, na mocy którego państwo przejęło niemal całą zabudowaną powierzchnię stolicy bez odszkodowania i Dekret z 3 stycznia 1946 roku o przejęciu na własność państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, który znacjonalizował większość fabryk, kopalń i prywatnych przedsiębiorstw. Dekrety te były narzędziem komunistycznej centralizacji władzy, likwidacji prywatnej własności i wprowadzania systemu centralnie planowanej gospodarki.
[25] Po II Wojnie Światowej komunistyczne władze PRL, ściśle podporządkowane ZSRR, podjęły systematyczne działania mające na celu eliminację polskiej arystokracji i burżuazji. Grupy te były postrzegane jako wrogie wobec nowego ustroju, ponieważ ich istnienie kłóciło się z ideologią marksistowską, zakładającą dominację klasy robotniczej i chłopstwa. Proces ten przeprowadzano na wielu płaszczyznach – poprzez konfiskatę majątków, represje polityczne, działania propagandowe oraz tworzenie nowej warstwy rządzącej, lojalnej wobec komunistycznej władzy. Jednym z pierwszych i najbardziej uderzających środków eliminacji dawnych elit była konfiskata ziemi i własności prywatnej. Dekret o reformie rolnej z 1944 roku skutkował wywłaszczeniem ziemiaństwa, a nacjonalizacja przemysłu w 1946 roku doprowadziła do likwidacji burżuazji jako klasy społecznej. Przedsiębiorstwa, banki, kamienice i ziemie zostały przejęte przez państwo, a ich dawni właściciele zostali pozbawieni środków do życia. Równocześnie poddano represjom inteligencję – środowiska akademickie, artystyczne i kulturalne były ściśle kontrolowane i cenzurowane. Wielu arystokratów, przemysłowców i przedstawicieli przedwojennej inteligencji zostało oskarżonych o „wrogość wobec ludu” i skazanych w pokazowych procesach na więzienie lub śmierć. W miejsce dawnych elit komuniści systematycznie lokowali nową klasę rządzącą, wywodzącą się z warstw robotniczych i chłopskich. Proces ten opierał się na kilku mechanizmach. Przede wszystkim promowano awans społeczny ludzi bez odpowiedniego wykształcenia, ale lojalnych wobec partii. Wprowadzono także szeroko zakrojoną indoktrynację w szkołach i na uczelniach, ograniczając dostęp do edukacji osobom z „nieprawidłowym” pochodzeniem społecznym, czyli wywodzącym się z przedwojennej inteligencji lub arystokracji. Kluczową rolę w legitymizowaniu zmian społecznych i budowaniu nowej hierarchii odegrała propaganda. Oficjalna narracja przedstawiała arystokrację i burżuazję jako „pasożyty” i „zdrajców ludu”, przeciwstawiając im obraz robotnika i chłopa jako bohaterów nowego ustroju. W kulturze promowano filmy, książki i sztuki ukazujące dawną elitę w negatywnym świetle, a także gloryfikujące nową klasę rządzącą – partyjnych działaczy, ludzi prostych, lecz „świadomych klasowo”. W efekcie w ciągu kilku dekad PRL historyczne elity zostały niemal całkowicie wyeliminowane lub zmarginalizowane, a ich miejsce zajęła zamknięta kasta partyjna, której członkowie przekazywali władzę i przywileje swoim dzieciom, tworząc nowe „dziedziczne” elity. Skutki tego procesu są odczuwalne do dziś.
[26] W Polsce Ludowej (PRL) planowanie przestrzenne wielu miast realizowane było według radzieckich wzorców urbanistycznych, opartych na zasadach socrealizmu i centralnie planowanej gospodarki. Charakterystyczne cechy tego podejścia to monumentalna architektura, szerokie arterie komunikacyjne, wyraziste podziały na funkcjonalne strefy oraz osiedla mieszkaniowe oparte na modelu tzw. mikrorajonów (samowystarczalnych jednostek z dostępem do podstawowych usług). Odbudowa i rozwój polskich miast po II Wojnie Światowej podporządkowane były ideologicznym założeniom industrializacji, kolektywizacji oraz eliminacji śladów burżuazyjnej przeszłości. Przykładem radzieckiego wpływu na planowanie przestrzenne w Polsce jest Marszałkowska Dzielnica Mieszkaniowa (MDM) w Warszawie, projektowana na wzór Moskwy oraz Nowa Huta – modelowe, zbudowane od podstaw socjalistyczne miasto. W Gdańsku, Wrocławiu i Poznaniu stosowano typowe dla ZSRR rozwiązania modernistyczne i socrealistyczne, zastępując historyczną tkankę miejską prostymi, funkcjonalnymi blokowiskami. Po 1956 roku, wraz z odejściem od doktryny realizmu socjalistycznego, urbanistyka w Polsce zaczęła stopniowo odchodzić od radzieckich wzorców.
[27] Przejście od gospodarki centralnie planowanej do systemu rynkowego wymagało nowego podejścia do planowania przestrzennego, ochrony zabytków oraz zarządzania terenami historycznymi. Jednym z kluczowych aktów prawnych była ustawa o zagospodarowaniu przestrzennym z 1994 roku, która wprowadziła miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego jako podstawowe narzędzie ochrony historycznej zabudowy i krajobrazu kulturowego. Ustawa ta umożliwiła gminom większą autonomię w kształtowaniu przestrzeni i ochronie cennych obiektów. Kolejnym krokiem była ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z 2003 roku, która precyzyjnie określiła zasady ochrony dziedzictwa narodowego, w tym możliwość wpisywania obiektów i obszarów do rejestru zabytków oraz objęcia ich ochroną konserwatorską. Wprowadzono ponadto mechanizmy finansowe wspierające renowację i odbudowę zabytków. Nowe przepisy pozwoliły na pozyskiwanie funduszy z budżetu państwa, samorządów oraz organizacji międzynarodowych. Wprowadzenie ścisłych regulacji urbanistycznych, rozwój lokalnych programów ochrony zabytków oraz zwiększenie świadomości społecznej w tym zakresie pozwoliły lepiej zabezpieczyć materialne ślady przeszłości i zachować unikalny charakter historycznych przestrzeni.
[28] Jednym z najważniejszych projektów była pełna rekonstrukcja Zamku Królewskiego w Warszawie, który został odbudowany zewnętrznie w latach 70., jednak dopiero w latach 90. XX wieku zyskał w pełni wyposażone wnętrza. Jednocześnie intensywnie kontynuowano konserwację Pałacu w Wilanowie, przywracając świetność jego barokowym wnętrzom i ogrodom. Zamek Królewski na Wawelu również przeszedł gruntowną renowację – odnowiono zniszczone elementy architektoniczne i zadbano o jego historyczne wnętrza. Pojawiały się również inicjatywy dotyczące Pałacu Saskiego w Warszawie, który został zniszczony przez Niemców w 1944 roku, a jedyną zachowaną jego częścią pozostał Grób Nieznanego Żołnierza. Mimo że już w latach 90. XX wieku rozważano jego rekonstrukcję, realne działania w tym kierunku rozpoczęto dopiero w XXI wieku. W 2021 roku ogłoszono oficjalny projekt odbudowy Pałacu Saskiego, Pałacu Brühla i kamienic przy ul. Królewskiej.
[29] United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization — UNESCO (Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury) to organizacja międzynarodowa powołana w 1945 roku, której celem jest wspieranie współpracy międzynarodowej w dziedzinach edukacji, nauki, kultury i ochrony dziedzictwa. Jednym z jej najważniejszych programów jest Lista Światowego Dziedzictwa UNESCO, na którą wpisywane są obiekty o wyjątkowej wartości kulturowej lub przyrodniczej. Polska jest członkiem UNESCO od 1946 roku. Na Liście Światowego Dziedzictwa znajduje się obecnie 17 obiektów z Polski, m.in. Stare Miasto w Krakowie, Kopalnia Soli w Wieliczce, Zamek Krzyżacki w Malborku oraz Puszcza Białowieska. UNESCO wspiera również ochronę zagrożonych zabytków, m.in. poprzez finansowanie grantowe i doradztwo ekspertów, a także realizuje programy edukacyjne i kulturalne.
[30] Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego (EFRR) został utworzony w 1975 roku i jest jednym z głównych funduszy strukturalnych UE. Jego celem jest zmniejszanie różnic w poziomie rozwoju regionów, zwłaszcza tych mniej rozwiniętych. Środki z EFRR są przeznaczane na inwestycje w infrastrukturę, innowacje, ochronę środowiska, rozwój małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP) oraz wzmacnianie konkurencyjności regionalnej. Fundusz odgrywa istotną rolę w finansowaniu projektów związanych z rewitalizacją miast, ochroną dziedzictwa kulturowego oraz rozwojem transportu i energetyki.
[31] Mechanizm Finansowy Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG), zwany również Funduszami EOG, to instrument wsparcia finansowego przyznawany przez trzy kraje: Norwegię, Islandię i Liechtenstein. Jego celem jest zmniejszanie różnic społecznych i ekonomicznych w Europie oraz wzmacnianie współpracy między państwami EOG. Fundusze te są udostępniane państwom Unii Europejskiej, które mają niższy dochód narodowy na mieszkańca w porównaniu do średniej unijnej, w tym Polsce. Mechanizm Finansowy EOG często występuje razem z Norweskim Mechanizmem Finansowym — tzw. Funduszami Norweskimi, które są dodatkowym wsparciem udzielanym wyłącznie przez Norwegię. Oba mechanizmy działają równolegle, ale mają ten sam cel – zmniejszanie nierówności w Europie i wzmacnianie współpracy międzynarodowej. Polska jest jednym z największych beneficjentów Funduszy EOG, co umożliwia realizację wielu projektów, m.in. rewitalizację zabytków, modernizację instytucji kultury, ochronę przyrody oraz rozwój innowacyjnych technologii. W zamian za udzielane wsparcie, kraje darczyńcy uzyskują dostęp do unijnego rynku na preferencyjnych warunkach, mimo że nie są członkami UE.
[32] Działalność lokalnych stowarzyszeń, takich jak Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Miasto-Ogród Sadyba, Towarzystwo Przyjaciół Miasta Ogrodu Komorów Komorowianie, Związek Podkowian czy Towarzystwo Przyjaciół Miasta Ogrodu Podkowa Leśna, odegrała znaczącą rolę w zahamowaniu degradacji podwarszawskich miast-ogrodów. Organizacje te aktywnie angażują się w ochronę dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego swoich miejscowości, promując harmonijny rozwój oraz integrację lokalnej społeczności. Poprzez inicjatywy kulturalne, edukacyjne oraz działania na rzecz zachowania unikalnego charakteru urbanistycznego, przeciwdziałają procesom degradacyjnym, przyczyniając się do podtrzymania wartości historycznych i estetycznych podwarszawskich miast-ogrodów.
[33] Dwór w Żółwinie to późno klasycystyczna rezydencja z połowy XIX wieku, zaprojektowana przez architekta Józefa Bobińskiego dla Michaliny z Radziwiłłów Rzyszczewskiej. Budowę rozpoczęto w 1853 roku, a dwór stał się miejscem spotkań towarzyskich i kulturalnych. Kolejnymi właścicielami byli m.in. Eustachy Marylski — przyjaciel Fryderyka Chopina oraz rodzina Szellerów, która założyła otaczający posiadłość park. W okresie międzywojennym dwór należał do Michała Natansona, a następnie do Henryka Witaczka, który prowadził tam działalność jedwabniczą. Podczas II Wojny Światowej dwór służył jako schronienie dla uchodźców i był miejscem spotkań intelektualistów, takich jak Maria Dąbrowska, Ewa Szelburg-Zarembina czy Ferdynand Antoni Ossendowski. Po wojnie posiadłość ulegała stopniowej degradacji, aż do 2005 roku, kiedy została odrestaurowana przez nowych właścicieli. Obecnie dwór pełni funkcje mieszkalne, hotelowe i kulturalne, nawiązując do swojej bogatej historii.
[34] Willa Aida w Podkowie Leśnej została wybudowana około 1900 roku przez Stanisława Wilhelma Lilpopa, przemysłowca i myśliwego, jako dom letniskowy i myśliwski. Po ślubie jego córki, Anny Lilpop, z pisarzem Jarosławem Iwaszkiewiczem w 1922 roku, młode małżeństwo zamieszkało w Aidzie, czyniąc z niej tętniące życiem centrum kulturalne. Gościli tam m.in. członkowie grupy poetyckiej Skamander, tacy jak Antoni Słonimski i Julian Tuwim, a także kompozytor Karol Szymanowski. W 1928 roku Iwaszkiewiczowie przenieśli się do nowo wybudowanego domu Stawisko, a Aida zmieniła właścicieli i pełniła różne funkcje mieszkalne. Obecnie, po renowacji, służy jako miejsce wydarzeń kulturalnych, nawiązując do swojej bogatej, ponad stuletniej historii.
[35] Pałac Biskupi w Janowie Podlaskim, znany również jako Zamek Biskupi, to historyczna rezydencja biskupów łuckich, której początki sięgają XV wieku. W latach 1770-1780 biskup Feliks Paweł Turski wzniósł na miejscu zniszczonej wcześniejszej budowli barokowy pałac otoczony fosą, z parkiem w stylu angielskim oraz zabudowaniami gospodarczymi. Po śmierci ostatniego rezydującego biskupa Adama Naruszewicza, w 1796 roku rezydencja przeszła na własność państwa. W XIX wieku pałac pełnił różne funkcje, m.in. siedziby słynnej stadniny koni. Po II Wojnie Światowej obiekt został przejęty przez państwo i przekazany Stadninie Janowskiej. W latach 90. XX wieku pałac popadł w ruinę, jednak na początku XXI wieku został odrestaurowany i przekształcony w luksusowy hotel, łącząc historyczną architekturę z nowoczesnymi rozwiązaniami technicznymi.
[36] Prywatni inwestorzy często podejmują się rewitalizacji zdewastowanych zabytków na własny koszt, ale korzystają także ze wsparcia unijnych programów finansowych oraz krajowych funduszy przeznaczonych na renowację zabytków. Ich działalność przyczynia się do ratowania wielu historycznych obiektów, które mogłyby popaść w całkowitą ruinę.
[37] Dekret Bieruta, czyli dekret z 26 października 1945 roku o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy, był aktem prawnym, na mocy którego wszystkie grunty w granicach stolicy przeszły na własność państwa. Jego oficjalnym celem była odbudowa Warszawy po zniszczeniach wojennych, jednak w praktyce doprowadził do masowej nacjonalizacji prywatnej własności bez odpowiedniego systemu odszkodowań. Dekret przewidywał możliwość uzyskania prawa użytkowania wieczystego przez dotychczasowych właścicieli, jednak w praktyce zdecydowana większość wniosków była odrzucana lub pozostawiana bez rozpatrzenia. W rezultacie tysiące nieruchomości znalazło się pod kontrolą państwa, a ich dawni właściciele często nie otrzymywali żadnej rekompensaty.
[38] Wstrząsającym przykładem „dzikiej reprywatyzacji” jest historia Jolanty Brzeskiej, działaczki społecznej i współzałożycielki Warszawskiego Stowarzyszenia Lokatorów, która walczyła o prawa lokatorów zagrożonych eksmisją w wyniku zwrotu kamienic prywatnym właścicielom. W dniu 1 marca 2011 roku została zamordowana. Jej spalone ciało odnaleziono w podwarszawskim Lesie Kabackim. Śledztwo, początkowo umorzone, zostało wznowione w 2016 roku, lecz sprawców do dziś nie ustalono. Brzeska stała się symbolem sprzeciwu wobec nieuczciwej reprywatyzacji, a jej pamięć upamiętniono m.in. poprzez nadanie jej imienia skwerowi na warszawskim Mokotowie.
[39] Mała ustawa reprywatyzacyjna to potoczna nazwa ustawy z dnia 25 czerwca 2015 roku o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Jej celem było unormowanie niektórych kwestii związanych z realizacją roszczeń byłych właścicieli warszawskich nieruchomości, przejętych na mocy tzw. Dekretu Bieruta z 1945 roku. Ustawa wprowadziła m.in. prawo pierwokupu dla m.st. Warszawy oraz Skarbu Państwa w przypadku sprzedaży roszczeń do nieruchomości objętych dekretem warszawskim Biruta. Ponadto, umożliwiła odmowę zwrotu nieruchomości wykorzystywanych na cele publiczne, takie jak szkoły, przedszkola czy parki. Celem tych regulacji było ograniczenie tzw. „dzikiej reprywatyzacji” i zabezpieczenie interesu publicznego. Ustawa ta nie rozwiązała jednak kompleksowo problemu reprywatyzacji w Polsce, a jedynie wprowadziła doraźne rozwiązania dotyczące wybranych kwestii związanych z nieruchomościami warszawskimi.
[40] Dwór Kazimierówka to historyczna rezydencja zlokalizowana w miejscowości Owczarnia pod Warszawą. Zbudowany pod koniec XIX lub na początku XX wieku dwór otoczony jest siedmiohektarowym parkiem w stylu angielskim, pełnym starych drzew otaczających dwa malownicze stawy. W 2006 roku posiadłość została zakupiona przez Marka Kellera, polskiego marszanda i miłośnika sztuki meksykańskiej. Dzięki jego inicjatywie, Kazimierówka przeszła gruntowną renowację i stała się miejscem ekspozycji rzeźb Juana Soriano, wybitnego meksykańskiego artysty. Obecnie dwór pełni funkcję galerii sztuki oraz przestrzeni kulturalnej, łącząc polskie tradycje z meksykańską sztuką współczesną.
[41] Dwór w Radoniach, położony w województwie mazowieckim, to zabytkowa rezydencja z bogatą historią. Pierwsze wzmianki o istnieniu dworu pochodzą z aktu kupna-sprzedaży z 21 czerwca 1796 roku, kiedy to Antoni Grotuz sprzedał dobra Radonie-Dąbrówka Piotrowi Czołchańskiemu. Obecny budynek został wzniesiony w pierwszej połowie XIX wieku, prawdopodobnie w 1842 roku, przez ówczesnego właściciela Piotra Folkierskiego, który założył tam również browar produkujący licencjonowane piwo bawarskie. Po II wojnie światowej dwór został znacjonalizowany i ulokowano w nim Państwowe Gospodarstwo Rolne (PGR), co doprowadziło do jego stopniowej dewastacji. Dwór próbowano odbudować trzykrotnie: w 1971, 1981 i 2001 roku, i dopiero ta ostatnia próba kończy się sukcesem. W 2010 roku, po dziewięciu latach intensywnego remontu zrujnowany dwór powraca do swej dawnej świetności. Obecnie pełni funkcję prywatnej rezydencji, a także miejsca organizacji wydarzeń kulturalnych i społecznych, takich jak kiermasze czy spotkania historyczne. Właściciele dbają o zachowanie historycznego charakteru obiektu, jednocześnie dzieląc się jego pięknem z szerszą publicznością.
[42] Turczynek to historyczny zespół willowo-parkowy położony w Milanówku, w województwie mazowieckim. Kompleks ten składa się z dwóch eklektycznych willi, wybudowanych w latach 1904–1905 przez przemysłowców Wilhelma Wellischa i Jerzego Meyera, zaprojektowanych przez architekta Dawida Landego. W okresie międzywojennym Turczynek pełnił funkcję letniej rezydencji dla zamożnych warszawskich rodzin. Podczas II Wojny Światowej wille zostały zajęte przez Niemców, a po wojnie mieściły m.in. ośrodek szkoleniowy Związku Młodzieży Polskiej oraz szpital chorób płuc. Obecnie obiekty te są opuszczone i wymagają renowacji. Turczynek, otoczony rozległym parkiem ze starodrzewem, stanowi ważny element dziedzictwa kulturowego Milanówka i jest wpisany do rejestru zabytków. Mimo dewastacji i zaniedbania, miejsce to przyciąga miłośników historii i architektury, którzy dostrzegają w nim potencjał do rewitalizacji i przywrócenia dawnej świetności.
