Blog

W drugiej połowie 2024 roku podniesiono ceny energii czynnej o 22%, stawka opłaty sieciowej wzrosła o 57%, a opłatę za przesył podniesiono o 52%. To kolejna drastyczna podwyżka cen energii po roku 2022, kiedy opłaty za prąd wzrosły ogółem o 36%. Cena energii czynnej oraz stawka opłaty sieciowej mają podstawowe znaczenie dla obliczania wielkości opłat za energię elektryczną, ponieważ są bezpośrednio powiązane z wielkością zużycia prądu. Działania osłonowe w formie krótkookresowego obniżenia stawki VAT, bądź zamrażania maksymalnych cen energii, tudzież chwilowej rezygnacji z pobierania opłaty mocowej, to działania pozorne, stwarzające jedynie iluzję łagodzenia negatywnych następstw tak dolegliwych podwyżek. Takiego tempa wzrostu cen energii nikt nie wytrzyma, a przede wszystkim nie zniesie tego gospodarka. Jeśli gospodarka padnie pod ich ciężarem, to zubożeją gospodarstwa domowe, a administracja publiczna nie będzie zdolna do realizowania swoich usługowych funkcji wobec społeczeństwa. Nie będzie ani pracy, ani wynagrodzeń ani wpływów budżetowych z podatków.   

Szybki wzrost cen energii elektrycznej skłonił mnie do pochylenia się nad skomplikowanymi fakturami, jakie otrzymuję dwa razy w roku od PGE Obrót S.A. Treść tych faktur przyprawia mnie o ból głowy, ponieważ zawierają wiele tajemniczych, trudnych do zrozumienia pozycji składających się na całkowity koszt zużytej energii. Co więcej, nie wskazują jasno ile powinienem z góry zapłacić, aby nie popaść w niezamierzone zaległości wynikające z przegapienia terminu zapłaty kolejnej raty. Układ prezentowanych danych jest nieprzejrzysty i niekompletny. Całkowitą kwotę do zapłaty muszę wyliczyć sam, dodając koszt zużytej energii do prognozy jej zużycia w nadchodzących miesiącach. Poprawność swoich kalkulacji sprawdzam następnie przez porównanie ich z kwotą wierzytelności, jaka pojawia się na moim koncie w internetowym Biurze Obsługi Klienta. W eBOK informacje są kompletne, natomiast faktury PGE Obrót S.A. są, delikatnie rzecz ujmując, niewłaściwie zaprojektowane i mętne.

Opłaty za energię elektryczną w taryfie G11

Do swoich analiz wykorzystałem faktury, które otrzymałem z PGE Obrót S.A. w okresie od wiosny 2019 do jesieni 2024 roku. Wszystkie pozycje obejmujące odczyty z liczników, wielkość zużycia energii, jej ceny oraz stawki opłat dodatkowych (dystrybucyjnych) przeniosłem do arkusza kalkulacyjnego, by móc dokładnie ustalić zasady rozliczeń energii oraz prześledzić wpływ poszczególnych pozycji kosztowych na ostateczną wysokość sumarycznych opłat. Wykresy oparte na zgromadzonych danych pozwoliły mi lepiej uchwycić i ocenić energetyczny model cenowy, a także wpływ polityki państwa na poziom cen. Przede wszystkim jednak uzyskałem wiedzę, która pozwala mi dokładniej monitorować zużycie energii oraz prawidłowość dokonywanych przez dystrybutora energii naliczeń. Zdarzało się bowiem, że moje faktury były zawyżane w części dotyczącej prognozowanego zużycia energii elektrycznej.

Składniki kosztowe energii elektrycznej netto w okresie 2019-2024

Kliknij tabelę, aby ją powiększyć.
źródło: Faktury PGE S.A., 2019-2024

Ceny netto energii elektrycznej czynnej wzrosły w okresie 2019-2024 o 108%. Warto zauważyć, że wartość zużytej energii czynnej (cena x kWh) to tylko połowa wartości faktury. W podobnym tempie rosną stawki opłat dodatkowych, których suma składa się na drugą połowę wartości zużytej energii.

Wzrost ceny energii czynnej za 1 kWh netto i brutto w okresie 2019-2024

źródło: Faktury PGE Obrót S.A., 2019-2024

Wartość wszystkich opłat za energię powiększana jest o 23% podatek VAT. W roku 2022 podatek za energię elektryczną został obniżony do 5%. Ta interwencja państwa pozwoliła zneutralizować oburzenie i sprzeciw, jakie mogłyby się pojawić w sytuacji skokowego wzrostu ceny energii o 36% (!) na początku 2022 roku. Stawkę VAT przywrócono do poziomu 23% już wiosną następnego roku. Ten interwencyjny zabieg rozłożył drastyczną podwyżkę ceny energii na dwa etapy. Konsumenci odczuli ją w swoich portfelach jako dwie podwyżki cen wprowadzone na początku 2022 i 2023 roku. Z podobnym interwencyjnym zabiegiem będziemy mieć do czynienia w roku 2025.

Struktura ceny energii czynnej netto i brutto w okresie 2019-2024

Kliknij wykres, aby go powiększyć.
źródło: Faktury PGE Obrót S.A., 2019-2024

Koszt wytworzenia energii elektrycznej to zaledwie 25% jej ceny. Administracyjne koszty działalności PGE Obrót S.A., związane z funkcjonowanie przedsiębiorstwa, szacowane są na około 6% ceny, natomiast 59% jej wysokości stanowią opłaty za zezwolenia na emisję dwutlenku węgla (opłaty emisyjne za CO₂). Kolejne 8% to opłaty na rzecz polityki klimatycznej Unii Europejskiej i odnawialnych źródeł energii (OZE). Państwowa akcyza to 1% ceny i marża PGE to także 1% udziału w cenie energii elektrycznej.

Struktura uśrednionych kosztów uzyskania (ceny) energii elektrycznej czynnej wg PGE Obrót S.A.

Kliknij wykres, aby go powiększyć.
źródło: PGE Obrót S.A., 2022

Sposób kształtowania i kalkulowania taryf w obrocie energią elektryczną określa rozporządzenie Ministra Klimatu i Środowiska z 29 listopada 2022 roku. Określa ono między innymi kryteria podziału odbiorców na grupy taryfowe, szczegółowe zasady ustalania opłat oraz rodzaje cen, stawek i kosztów. Ustala ponadto sposoby prowadzenia rozliczeń z odbiorcami energii oraz między przedsiębiorstwami energetycznymi.

Struktura uśrednionych kosztów uzyskania (ceny) energii elektrycznej czynnej w okresie 2019-2024

Kliknij wykres, aby go powiększyć.
źródło: Faktury PGE Obrót S.A., 2019-2024

Polska energia elektryczna pochodzi przede wszystkim z węgla kamiennego i brunatnego (75,65%), a także z odnawialnych źródeł energii i gazu ziemnego. Nie uzyskujemy natomiast ani jednego wata energii z elektrowni atomowych. Polski „energetyczny atom” wciąż pozostaje w sferze politycznych przepychanek. Zdaniem niektórych ekspertów, elektrownia atomowa w Polsce nigdy nie powstanie (planowane były dwie – Żarnowiec i Warta) ponieważ państwa polskiego na taką inwestycję nie stać, nie jesteśmy zdolni do zrealizowania tak skomplikowanego projektu, nie posiadamy odpowiednich specjalistów, jest to przedsięwzięcie zbyt ryzykowne oraz nie mamy miejsca ani sposobu na składowanie radioaktywnych odpadów. Inni eksperci wskazują, że atom znacząco uniezależniłby nas od węgla, że nie obciążałyby nas opłaty emisyjne za CO₂, że mógłby produkować prąd nawet przez 60 lat, a odpady można byłoby składować w szybach nieczynnych kopalni. Tak czy inaczej, temat polskiej elektrowni atomowej dyskutowany jest od lat osiemdziesiątych XX wieku i pochłonął już niemałe pieniądze.

Struktura polskich źródeł energii elektrycznej

źródło: PGE Obrót S.A., 2022

Opłaty dodatkowe

Druga połowa ogólnej wartości zafakturowanych opłat za energię elektryczną to suma rozmaitych opłat dodatkowych, określanych również jako opłaty dystrybucyjne. Są to opłaty przeznaczone na pokrycie kosztów wynikających z utrzymania i eksploatacji sieci elektroenergetycznej oraz zapewnienia stabilności i dostępności energii elektrycznej. Podstawy prawne dla opłat dodatkowych zawarte są w ustawach: Prawo energetyczne (opłata przesyłowa, jakościowa, przejściowa), Ustawa o rynku mocy (opłata mocowa), Ustawa o OZE (opłata OZE) oraz Ustawa o promowaniu kogeneracji (opłata kogeneracyjna). Dodatkowe regulacje znajdują się w rozporządzaniach wykonawczych Ministra Klimatu i Środowiska oraz decyzjach Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki.

1. Opłata sieciowa (przesyłowa zmienna)

Zmienna opłata zależna od ilości zużytej energii elektrycznej. Pokrywa koszty przesyłania energii przez sieci dystrybucyjne oraz naturalne straty energii występujące podczas przesyłania.

2. Opłata za przesył (sieciowa stała)

Opłata niezależna od ilości zużytej energii. Jej wysokość naliczana jest według stałej stawki miesięcznej. Obejmuje koszty stałe związane z utrzymaniem infrastruktury sieciowej, jej modernizacją i konserwacją.

3. Opłata jakościowa

Opłata zależna od wielkości zużycia energii elektrycznej. Przeznaczona jest na pokrycie kosztów wysokiej jakości usług przesyłowych, takich jak minimalizowanie przerw w dostawach energii oraz utrzymanie stabilności napięcia. Ma na celu motywowanie operatorów do inwestowania w jakość sieci i jej niezawodność.

4. Opłata przejściowa

Opłata naliczana według stałej miesięcznej stawki, zależna od mocy umownej lub innych parametrów (np. liczby faz). Została wprowadzona w ramach restrukturyzacji polskiego sektora elektroenergetycznego, zapoczątkowanego w latach 90. XX wieku. Przeznaczona jest na pokrycie kosztów wygaszania kontraktów długoterminowych na zakup energii (tzw. KDT).

5. Opłata mocowa

Wprowadzona została w roku 2021 jako opłata naliczana miesięcznie według stałej stawki dla odbiorców indywidualnych lub według zużycia energii w godzinach szczytu dla firm. Ma na celu zapewnienie dostępności dostatecznej mocy w systemie elektroenergetycznym, czyli uniknie niedoborów energii w godzinach szczytowego zapotrzebowania. Jest elementem tzw. rynku mocy, czyli mechanizmu gwarantującego stabilność dostaw energii dzięki wspieraniu modernizacji elektrowni oraz inwestowania w nowe źródła energii.

6. Opłata OZE (odnawialne źródła energii)

Opłata naliczana od każdej kilowatogodziny (kWh) zużytej energii. Przeznaczona jest na wspieranie odnawialnych źródeł energii, takich jak farmy wiatrowe czy fotowoltaika. Jej celem jest zachęcanie do rozwijania energetyki odnawialnej w ramach globalnej polityki zrównoważonego rozwoju.

7. Opłata kogeneracyjna

Opłata naliczana proporcjonalnie do ilości zużytej energii. Przeznaczona jest na wspieranie produkcji energii elektrycznej i ciepła w ich wzajemnym skojarzeniu (kogeneracji). Celem tej opłaty jest promowanie efektywnych i ekologicznych technologii, które redukują emisję CO₂.

8. Opłata abonamentowa

Stała, miesięczna opłata na pokrycie kosztów związanych z odczytem układu pomiarowego i jego kontrolą (liczników energii). Jej wysokość zależy od grupy taryfowej, okresu rozliczeniowego oraz sposobu odczytu licznika (zdalny lub fizyczny).

Niektóre opłaty dodatkowe pojawiają się i znikają, a ich stawki charakteryzują się znaczną zmiennością. Znaczący wpływ na ogólny koszt zużytej energii ma zmienna opłata sieciowa, ponieważ jej wysokość obliczana jest jako iloczyn ceny i liczby kilowatogodzin (kWh) zużytej energii. Opłata sieciowa to średnio 50% wartości zużytej energii. Drugą znaczącą pozycją wśród opłat dodatkowych jest opłata mocowa. Naliczana jest miesięcznie, a jej stawka jest znacznie wyższa od stawek pozostałych opłat dodatkowych. Trzecią znaczącą opłatą dodatkową jest miesięczna opłata za przesył. Jej stawka jest także relatywnie wysoka. Naliczana była przez wiele lat na poziomie około 5-6 zł miesięcznie, a w roku 2024 wzrosła do blisko 10 zł za miesiąc. Opłata przejściowa, związana z restrukturyzacją systemu energetycznego, naliczana jest bez przerwy od lat dziewięćdziesiątych XX wieku. Opłata kogeneracyjna pojawiła się w roku 2019. W roku 2021 nie była naliczana, natomiast wróciła w roku 2022, szybko osiągając poziom 6,18 zł miesięcznie, czyli wielokrotności swojej pierwotnej wysokości. Podobnie jest z opłatą OZE, która pojawiła się jako osobno fakturowana pozycja w roku 2021 ze stałą stawką w wysokości 2,20 zł miesięcznie, obniżoną następnie do 0,90 zł w 2022 roku i do 0,00 zł od roku 2023. Opłata OZE jest obecnie składnikiem ceny za energię czynną i stanowi 8% jej wysokości. W ten sposób opłaty na odnawialne źródła energii rosną proporcjonalnie do liczby zużytych kilowatogodzin energii. Stała opłata na OZE przekształcona została w opłatę zmienną, natomiast na fakturach figuruje jako osobna pozycja kosztowa, która pozornie nie jest naliczana.

Ceny za energię czynną oraz stawki opłat dodatkowych netto w okresie 2019-2024

Kliknij wykres, aby go powiększyć.
źródło: Faktury PGE Obrót S.A., 2019-2024

Udział wszystkich opłat dodatkowych w ogólnej wartości zużytej energii oscyluje na poziomie około 48-52%. W okresach wdrażania interwencyjnych programów osłonowych, ta relacja sięga nawet 70% udziału opłat dodatkowych w całkowitej wartości należności za zużyty prąd.

Wartość zużytej energii w relacji do wartości opłat dodatkowych 2019-2024

Kliknij wykres, aby go powiększyć.
źródło: Faktury PGE Obrót S.A., 2019-2024

W tych dniach (listopad 2024 roku), polski rząd ogłosił kolejne działania osłonowe mające na celu obniżenie kosztów energii elektrycznej w roku 2025 i być może będą one kontynuowane w latach następnych. Obecna, maksymalna cena 1 kWh  energii elektrycznej w grupie taryfowej G (0,5050 zł netto / 0,6212 brutto) ma być utrzymana co najmniej do września 2025 roku. Zawieszone ma być ponadto pobieranie opłaty mocowej dla gospodarstw domowych. Analitycy bankowi przewidują, że zamrożenie cen energii może korzystnie wpłynąć na gospodarkę oraz na obniżenie tempa inflacji o 0,3%, która w marcu 2025 roku przewidywana jest na poziomie poniżej 6%. Te doraźne i raczej „kosmetyczne” zabiegi interwencyjne nie rozwiązują jednak problemu bardzo wysokich cen energii elektrycznej w naszym kraju.

Podsumowanie

W okresie ostatnich pięciu lat ceny energii elektrycznej wzrosły ponad 100%, czego nie można uzasadnić zwiększonym w tym samym czasie poziomem inflacji. Skomplikowana struktura kosztów energii nie pozwala przeciętnemu odbiorcy na dokonanie oceny ich zasadności. Sposób prezentacji pozycji kosztowych na fakturach PGE Obrót S.A. również tego nie ułatwia. Koszt wytworzenia energii to 25% ceny energii czynnej, czyli zaledwie 12,5% ogólnej, sumarycznej wartości opłat za zużytą energię, na którą w połowie składa się osiem kategorii opłat dodatkowych (dystrybucyjnych). Opłaty dodatkowe przeznaczone są w większości na utrzymanie w dobrym stanie sieci przesyłowych, a także na wspieranie rozwoju odnawialnych źródeł energii i nowoczesnych technologii energetycznych. Pojawia się jednak wiele wątpliwości, czy wspieranie rozwoju energetyki jest realizowane właściwie i odpowiedzialnie. Szybko rosnące ceny prądu to nie tylko doraźna dolegliwość dla gospodarstw domowych i przedsiębiorstw, ale wyraźny symptom choroby systemu produkcji i dystrybucji prądu elektrycznego, od którego uzależniona jest nasza cywilizacja.

Wysoki wzrost cen za energię elektryczną wiosną 2022 roku był spowodowany gwałtownym wzrostem cen uprawnień do emisji dwutlenku węgla (opłat emisyjnych za CO₂), ponieważ ponad 75% polskiej energii pochodzi z elektrowni węglowych. Dodatkową przyczyną tego wzrostu było zniesienie obowiązkowego pośrednictwa Towarowej Giełdy Energii w handlu energią. Wzrost cen energii o 36% w roku 2022 został rozłożony w czasie dzięki okresowemu obniżeniu stawki podatku VAT z 23% do 5%. Kolejne, znaczne podwyżki opłat za energię elektryczną wprowadzono w drugiej połowie bieżącego – 2024 roku. Łagodzenie skutków tych podwyżek będzie realizowane przez zamrożenie cen maksymalnych energii w roku 2025 oraz doraźne odstąpienie od pobierania opłaty mocowej. To jednak nie usunie podstawowej przyczyny wysokich cen prądu. Koszt wytworzenia i dostarczenia energii elektrycznej jest tylko niewielkim ułamkiem całkowitej opłaty. Większa część to koszty forsowanej przez Unię Europejską polityki klimatycznej. Pewną nadzieję na poprawę tego stanu rzeczy budzi fakt, że do świadomości polityków w coraz większym stopniu przebija się oczywista prawda, że oderwana od rzeczywistości, oparta na ideologii akcyza klimatyczna ma zabójczy wpływ na gospodarkę, a w konsekwencji na zamożność i jakość życia europejskich społeczeństw.

Tomasz Domański
Warszawa 2024