Blog

Europejską ideę otwartych ogrodów przeszczepili do naszego kraju Magdalena Prosińska i Łukasz Wilmann. W roku 2004 podjęli udaną próbę opracowania społecznego programu na rzecz odbudowy i rewitalizacji dziedzictwa polskich miast-ogrodów, którego głównym celem było integrowanie mieszkańców oraz zachęcanie do nawiązywania szerszej współpracy w tych sprawach między lokalnymi organizacjami i samorządowymi władzami. Korzystając z zagranicznych przykładów, nadali mu nazwę Otwarte Ogrody. Program ten nie był jednak prostym odwzorowaniem podobnych europejskich inicjatyw i posiadał swoją własną specyfikę, szerzej ujmującą zagadnienia ochrony lokalnego dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego. Jakkolwiek sam Program przestał już istnieć, to jego idee warte są przypomnienia teraz, kiedy Europa przeżywa poważny kryzys swojej tożsamości, a nasz kraj staje w obliczu realnego zagrożenia społecznej dezintegracji i rozmycia narodowej kultury, wywodzącej się z ponad tysiącletniej obecności w kręgu cywilizacji łacińskiej. 

Francuski festiwal Rendez-vous aux jardins[1] to inicjatywa o charakterze krajowym i międzynarodowym, której głównym celem jest promowanie dziedzictwa ogrodowego oraz ogrodowej kultury. Brytyjski National Garden Scheme (NGS)[2] koncentruje się na otwieraniu prywatnych ogrodów w celu zbierania funduszy na cele związane z opieką zdrowotną. Niemiecki Tag der offenen Gärten[3] ma bardziej zdecentralizowany charakter – poszczególne regiony organizują własne dni otwartych ogrodów w różnych terminach. Włoski festiwal Appuntamento in Giardino[4] to z kolei coroczna inicjatywa mająca na celu promowanie dziedzictwa ogrodowego Włoch, która jest częścią europejskiej inicjatywy Rendez-vous aux jardins, podejmowanej równocześnie w ponad dwudziestu krajach.

Podwarszawski Program Otwarte Ogrody, ze swoim sztandarowym projektem — Festiwal Otwarte Ogrody, skupiał się natomiast na integrowaniu i promowaniu lokalnych społeczności poprzez organizowanie rozmaitych kameralnych wydarzeń artystycznych, kulturalnych, edukacyjnych i towarzyskich. W odróżnieniu od podobnych europejskich inicjatyw, charakteryzowała go autonomia oraz zróżnicowany, dostosowany do lokalnej specyfiki charakter festiwalowych imprez. Funkcjonujący do dziś Festiwal Otwarte Ogrody jest świętem lokalnej społeczności – celebrowaniem jej tożsamości, historii i dorobku kulturalnego – w którym mieszkańcy pełnią jednocześnie rolę gospodarzy ogrodów, animatorów wydarzeń i publiczności.

Cele Programu Otwarte Ogrody

Cele Programu były sformułowane na dwóch poziomach – lokalnym i ponadlokalnym.[5] Wyznaczały kierunki komplementarnych działań przynoszących lokalnym społecznościom rzeczywiste, wymierne efekty.

Główne cele lokalne programu były zakreślone w następujących ramach:

• ochrona lokalnego dziedzictwa duchowego, kulturowego, materialnego i przyrodniczego;
• rozwijanie dobrych stosunków sąsiedzkich, poczucia wspólnoty i bezpieczeństwa;
• tworzenie platform współpracy dla rozwijania lokalnych inicjatyw;
• promowanie lokalnego rzemiosła, artystów i ich dorobku;
• promowanie lokalnej przedsiębiorczości gospodarczej, zwłaszcza małych i średnich firm.

Główne cele ponadlokalne ustalono natomiast w następującym zakresie:

• promowanie unikalnego dziedzictwa miast-ogrodów oraz innych miejscowości uczestniczących w Programie, na poziomie regionalnym, krajowym i międzynarodowym;
• wspieranie międzygminnych inicjatyw uczestniczących w Programie miejscowości;
• promowanie marki Programu Otwarte Ogrody, której nazwa i logo były świadectwem potwierdzającym otwartość lokalnych wspólnot na dobre wzorce oraz ich zdolność do:
  • nawiązywania lokalnej i ponadlokalnej współpracy;
  • budowania prywatno-publicznego partnerstwa dla osiągania lokalnego rozwoju;
  • przestrzegania wysokich standardów zarządzania sprawami publicznymi;
  • skutecznej ochrony lokalnego dorobku kulturowego, społecznego i gospodarczego.

Festiwal Otwarte Ogrody był głównym projektem w Programie Otwarte Ogrody, natomiast sam Program miał szerszą formułę. Poza festiwalowymi wydarzeniami, przewidywał również podejmowanie innych przedsięwzięć skierowanych na osiąganie programowych celów. Miały to być konferencje, wykłady, warsztaty, spotkania z ekspertami, studia rewitalizacji dóbr kultury, projekty artystyczne, promocyjne oraz wiele innych – zarówno o charakterze społecznym, jak i komercyjnym. Miał ponadto umożliwiać podejmowanie działań z zakresu edukacji historycznej, rekonstrukcji tradycji ogrodniczych, a także polegających na upowszechnianiu dobrych praktyk zarządzania miejską przestrzenią we wszystkich jej wymiarach. Dzięki swojej otwartej i elastycznej formule, Program Otwarte Ogrody mógł być dostosowywany do specyfiki każdej miejscowości i jej indywidualnych potrzeb.

Współpraca podejmowana w ramach Programu Otwarte Ogrody miała służyć wzmacnianiu więzi i odpowiedzialności mieszkańców miejskich osiedli za wspólne sprawy, a w szczególności eliminowaniu zagrożeń dla lokalnego dziedzictwa i tradycji. Intencją Programu było wpływanie na jakość zarządzania gminami miejskimi i wiejskimi, przez wzmacnianie dialogu między lokalnymi społecznościami i samorządowymi władzami. Sukces Programu miał polegać na wykreowaniu autentycznego, trwałego partnerstwa między władzą i społeczeństwem, we wspólnej trosce o teraźniejszość i przyszłość samorządowych wspólnot.

Cele Programu Otwarte Ogrody zakreślone dwie dekady temu, nabierają dziś szczególnej znaczenia w sytuacji napływu do Europy i naszego kraju licznych grup imigrantów niechętnych asymilacji z europejskim środowiskiem kulturowym, ukształtowanym w kręgu euro-atlantyckiej cywilizacji łacińskiej.[6] W sytuacji, gdy wiele społeczności europejskich zmaga się z problemem poważnego wewnętrznego konfliktu, inicjatywy wzmacniające tożsamość kulturową stają się nie tylko elementem ochrony narodowego dziedzictwa, ale także narzędziem budowania społecznej spójności. Ryzyko zaniku rodzimej kultury przez zastępowanie jej obcymi wzorcami stało się realne, co jest wyraźnie widoczne we Francji, Niemczech, Wielkiej Brytanii czy w krajach skandynawskich.

Z pierwotnie szeroko zakreślonych zamierzeń Programu, postały dziś tylko podwarszawskie festiwale otwartych ogrodów. Pozwalają one zachować i przekazywać kolejnym pokoleniom narodowe tradycje w lokalnym wydaniu, dając odpór politycznej presji na wprowadzanie wielokulturowości. Wielokulturowość, wbrew optymistycznym narracjom, w wielu przypadkach prowadzi do pogłębiających się społecznych podziałów, zamiast do harmonijnego współistnienia.[7] Gdy napływające społeczności nie wykazują chęci do integracji, a wręcz dążą do separacji kulturowej, pojawiają się nieuniknione konflikty w sferze wartości, norm społecznych i obyczajów. Festiwale Otwarte Ogrody pozwalają umacniać polską narodową tożsamość i zwiększać odporność lokalnych wspólnot na rozmywanie tradycyjnych wartości, skutecznie przeciwdziałając dezintegracji społeczeństwa. W obliczu wyzwań związanych z imigracją, zachowanie i promowanie polskiego dziedzictwa to nie tylko kwestia estetyki czy tradycji, ale także fundament stabilności społecznej i bezpieczeństwa.

Sieciowy charakter Programu Otwarte Ogrody

Program Otwarte Ogrody był w swoich zamierzeniach inicjatywą o charakterze sieciowym, która miała łączyć różne miejscowości wokół idei otwierania prywatnych ogrodów dla osób z bliższego i dalszego sąsiedztwa oraz budować dobrosąsiedzkie więzi. Opierała się ona na założeniu współdziałaniu uczestników programu, realizujących autonomiczne projekty z zachowaniem wspólnych programowych standardów. Współpraca między miejscowościami uczestniczącymi w programie, miała rozwijać rozległą sieć wymiany doświadczeń, wzajemnego inspirowania oraz dzielenia się dobrymi praktykami we wszystkich dziedzinach związanych z funkcjonowaniem miejskich i wiejskich społeczności.

Przystąpienie do Programu Otwarte Ogrody oferowało afiliowanym miejscowościom szersze możliwości podejmowania interesującej współpracy oraz promowania własnych walorów na poziomie krajowym i międzynarodowym. Miało ponadto ułatwiać nawiązywanie kontaktów z rozmaitymi instytucjami i organizacjami, a także pozyskiwanie środków finansowych na projekty związane z dziedzictwem kulturowym i ochroną naturalnego środowiska. Sieć uczestniczących w programie miejscowości miała, w zamyśle jego autorów, wzmacniać ich reprezentację w staraniach o wspólne sprawy i ochronę własnych interesów. Udział w programie oferował wielu mniejszym miejscowościom możliwość przyciągnięcia większej liczby odwiedzających, a przez to do promowania lokalnych atrakcji turystycznych oraz miejscowych produktów i usług.

Po ponad dwóch dekadach od chwili narodzin, Program Otwarte Ogrody to już tylko wspomnienie pięknej idei. Pozostały po nim jedynie logo i marka, pod którą kryje się popularna w rejonie Warszawy inicjatywa społeczna — Festiwal Otwarte Ogrody. Nie istnieją natomiast rozwiązania organizacyjne i procedury przystępowania do sieciowego Programu Otwarte Ogrody, ani klarowne zasady jego funkcjonowania czy finansowania. Trudno jest także doszukać się opisu zasad licencjonowania marki Festiwal Otwarte Ogrody oraz jego aktualnego regulaminu. Można odnieść wrażenie, że jego formuła została „zamrożona” w gronie kilku podwarszawskich miejscowości i dzielnic Warszawy, a dalsze rozpowszechnienie sieciowej idei Programu oraz jego marki stało się niemożliwe.  

Jakkolwiek idee sieciowego Programu Otwarte Ogrody nie zmaterializowały się w myśl jego pierwotnych założeń, to są one nadal żywe w wielu polskich miejscowościach organizujących swoje otwarte ogrody. Tradycja otwartych ogrodów jest pan-europejskim ruchem społecznym ze swoją długą historią, który przyjmuje w lokalnych wydaniach rozmaite nazwy i treść. Jest to tradycja, która nie jest ograniczona żadnymi przepisami prawa. W praktyce, każda miejscowość może stworzyć dla swoich „otwartych ogrodów” własną markę i wypełnić ją dostosowanym do lokalnej specyfiki programem. Otwarte ogrody organizowane są w Europie oraz na innych kontynentach, przyjmując rozmaite formy organizacyjne.

Osiągnięcia programu

Program Otwarte Ogrody na początku istnienia odnosił znaczące sukcesy w realizowaniu swoich założeń. W ciągu pierwszych siedmiu lat do Festiwalu Otwarte Ogrody dołączyło osiem miejscowości, a dziś jest ich już kilkanaście. Świadczy to niewątpliwie o sile i atrakcyjności idei tej społecznej inicjatywy. Festiwale otwartych ogrodów pobudziły aktywność mieszkańców wielu miejscowości, stając się sposobem skutecznej animacji kulturalnej i edukacyjnej. Dzięki zaangażowaniu wolontariuszy, organizacji społecznych i instytucji publicznych, festiwale nie tylko przynoszą efekty w postaci interesujących wydarzeń kulturalnych, ale również pozostawiają trwałe ślady w miejskich przestrzeniach i świadomości lokalnych społeczności.

Jednym z największych osiągnięć programu było stworzenie platformy współpracy zarówno na poziomie lokalnym, jak i ponadlokalnym, co zaowocowało szeregiem inicjatyw wykraczających poza sam Festiwal Otwarte Ogrody. W miastach organizujących festiwale podejmowano działania na rzecz ochrony zabytkowej architektury i przestrzeni miejskich, powstawały nowe trasy turystyczne i edukacyjne, a mieszkańcy angażowali się w projekty związane z ochroną przyrody i rewitalizacją dóbr kultury. Przykłady takich działań to między innymi utworzenie szlaku zabytkowej architektury Świdermajer w Józefowie[8], podobnego szlaku Mały Londyn w Milanówku[9], prace nad rewitalizacją historycznego parku i willi Turczynek w Milanówku[10] czy wpisanie Skweru „Starszych Panów”[11] na mapę Warszawy dzięki staraniom uczestników Programu na warszawskiej Sadybie. W Zalesiu Dolnym programowe działania przyczyniły się z kolei do przyspieszenia procedury wpisania zabytkowych willi do rejestru zabytków oraz do rozpoczęcia prac nad powstaniem Instytutu Sztuki Ilustratorskiej im. Józefa Wilkonia.[12] W Podkowie Leśnej powstały natomiast pierwsze wytyczne dotyczące rewitalizacji Parku Miejskiego[13] oraz włączono ją w międzynarodową sieć miast-ogrodów.[14]

Nawiązaniem do idei Programu Otwartych Ogrodów są cieszące się dzisiaj popularnością historyczne spacery, które pozwalają uczestnikom na głębsze poznanie historii swojej miejscowości, jej architektury, tradycji oraz ważnych postaci. Dzięki przewodnikom, którzy często są pasjonatami lokalnej historii, spacery te stają się nie tylko okazją do nauki, ale także sposobem na integrację społeczności i promowanie aktywnego spędzania czasu na świeżym powietrzu. Tego rodzaju inicjatywy stanowią doskonałe połączenie edukacji, kultury i rekreacji, przyciągając zarówno mieszkańców, jak i turystów.

Program zdobył również szerokie uznanie na szczeblu regionalnym i krajowym. Jego wartość kulturotwórcza i społeczna została doceniona licznymi nagrodami, m.in. tytułem Lidera Europejskiego Roku Kreatywności i Innowacji w Polsce w 2009 roku oraz nagrodą Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej pod patronatem UNESCO i Ministra Kultury za wspieranie rozwoju miejscowości poprzez kulturę. W 2010 roku projekt otrzymał także nagrodę Marszałka Województwa Mazowieckiego za działania na rzecz miast-ogrodów, a jego strona internetowa została laureatem konkursu Syrenka w Sieci. Wszystkie te i inne wyróżnienia podkreślały znaczenie Programu jako nowatorskiej inicjatywy, która nie tylko uaktywniła lokalne społeczności, ale realnie przyczynia się do ochrony dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego oraz promocji wielu polskich miejscowości.

Autorski charakter Programu Otwarte Ogrody

Twórcami Programu Otwarte Ogrody byli Magdalena Prosińska i Łukasz Wilmann z Podkowy Leśnej. Magdalena Prosińska jest etnografem oraz badaczem i animatorem kultury. Specjalizuje się w ochronie dziedzictwa kulturowego, edukacji oraz promocji sztuki ludowej.[15] Jej doświadczenie w pracy z lokalnymi społecznościami umożliwiło zaangażowanie mieszkańców jej rodzinnego miasta w ideę festiwalu i zachęcenie ich do otwierania swoich prywatnych ogrodów. Jej działania koncentrowały się na budowaniu więzi społecznych i wzmacnianiu lokalnej tożsamości.

Łukasz Wilmann był architektem krajobrazu, pracownikiem UNESCO oraz pasjonatem miejskich przestrzeni i zieleni. Interesował się ochroną zabytkowych ogrodów i kształtowaniem przestrzeni publicznych. Jego rozległa wiedza na temat historii miast-ogrodów oraz zawodowa pasja miały duże znaczenie w przywracaniu pamięci o ich pierwotnych założeniach urbanistycznych oraz promowaniu ochrony lokalnego dziedzictwa architektonicznego i krajobrazowego.

Program Otwarte Ogrody funkcjonował przez pewien czas w ramach działalności Fundacji Dziedzictwo dla Przyszłości, która z braku dostatecznego finansowania postawiona została w stan likwidacji (KRS). W okresie swojego funkcjonowani był dopełnieniem prawnych form współdziałania jednostek samorządu terytorialnego, realizowanych w ramach związków międzygminnych oraz komunalnych porozumień i stowarzyszeń — przestrzenią prywatno-publicznego partnerstwa[16], którego istotą był dialog pomiędzy lokalnym społeczeństwem a samorządową władzą. Idee Programu mogły przyjmować sformalizowane formy międzygminnej współpracy, czego przykładem może być porozumienie z 2011 roku, a następnie powołanie w 2016 roku stowarzyszenia Podwarszawskie Trójmiasto Ogrodów przez sąsiadujące ze sobą miasta Brwinów, Milanówek i Podkowę Leśną.[17]

Program Otwarte Ogrody, jako koncepcja działań promujących dziedzictwo miast-ogrodów (także innych), spełniał kryteria „utworu”[18] w rozumieniu prawa autorskiego, ponieważ stanowił oryginalny i twórczy projekt wydarzeń kulturalnych o określonej strukturze, metodologii i formie realizacji. Jego współautorzy, Magdalena Prosińska i Łukasz Wilmann, posiadali autorskie prawa osobiste[19] do tej koncepcji, co pozwalało im na sygnowanie Programu swoimi nazwiskami, oryginalną nazwą, znakiem graficznym oraz na sprawowanie nadzoru nad jego formą i realizacją. Posiadali ponadto autorskie prawa majątkowe[20], umożliwiające komercyjne rozpowszechnianie Programu. Ochrona prawno-autorska obejmowała m.in. nazwę, logo[21], strukturę organizacyjną oraz scenariusze przedsięwzięć podejmowanych w ramach Programu. Dziś prawa autorskie chronią jedynie Festiwal Otwarte Ogrody, który zachował rdzeń nazwy i logo Programu Otwarte Ogrody. Prawa te przysługują odpowiednio Magdalenie Prosińskiej i spadkobiercom Łukasza WIlamanna.

Wiosną 2025 roku pojawiła się koncepcja reaktywacji Programu Otwarte Ogrody jako niesformalizowanej inicjatywy społecznej, do czego impulsem było zainteresowanie miasta Rawa Mazowiecka zorganizowaniem u siebie pierwszego Festiwalu Otwarte Ogrody. Pojawił się wówczas problem legalnego przystąpienia do sieciowej formuły Programu i skorzystania z jego marki. W sytuacji braku odpowiednich procedur, na bazie starego regulaminu[22] autorstwa Magdaleny Prosińskiej, został opracowany projekt nowego regulaminu[23], porządkujący założenia programowe oraz podstawowe kwestie proceduralne. Powstał również projekt nowej centralnej witryny internetowej dla Programu, prezentującej szeroką informację o tej inicjatywie. Nowy regulamin Programu, opracowany przez Tomasza Domańskiego, został entuzjastycznie przyjęty przez Magdalenę Prosińską, jednak do reaktywacji Programu Otwarte Ogrody nie doszło.

Przyczyny upadku

Organizowanie wydarzeń na dużą skalę wymaga sprawnego i odpowiedzialnego koordynowania oraz standaryzacji działań. Zanik instytucjonalnej formuły i centralnej koordynacji Programu Otwarte Ogrody nastąpił głównie ze względu na brak finansowania tej inicjatywy. Program Otwarte Ogrody upadł, ponieważ napotkał na poważne trudności, które można sklasyfikować w następujących kategoriach: problemy finansowe; problemy organizacyjne i koordynacyjne; problemy wizerunkowe i promocyjne; konflikty interesów oraz działania na szkodę Programu.

Lokalne władze niektórych miast i organizacje społeczne rezygnowały po pewnym czasie ze współpracy z Centralnym Koordynatorem Programu, decydując się na samodzielne prowadzenie programowych projektów. Efektem było osłabienie skuteczności sieciowej strategii działania Programu.[24] Problemy wizerunkowe i promocyjne pogłębiał fakt, że nie wszyscy partnerzy Programu Otwarte Ogrody przestrzegali ustalonych w jego regulaminie zasad współpracy, co doprowadziło do niespójności programowej, organizacyjnej i wizualnej festiwalowych wydarzeń. Zdaniem Magdaleny Prosińskiej, niektóre instytucje posuwały się nawet do stosowania celowych działań osłabiających wizerunek Programu poprzez tzw. „czarny PR”.

Bez centralnego nadzoru i dbałości o spójność ideową, festiwale otwartych ogrodów mogą z czasem zatracić swoją pierwotną misję promowania lokalnego dziedzictwa, integracji społecznej i edukacji kulturalnej. Niektórzy organizatorzy, będąc pozbawieni merytorycznego wsparcia, mogą rezygnować z wysokich standardów programowych na rzecz przypadkowych inicjatyw, niekoniecznie zgodnych z pierwotnymi ideami Programu. Istnieje realne ryzyko, że festiwale otwartych ogrodów mogą przekształcić się w jarmarki, gdzie zamiast kameralnych spotkań z ekspertami, twórcami i artystami dominować będą kiermasze i wydarzenia nastawione na komercję.

Perspektywy i nadzieje

Mimo upadku pierwotnej formuły Programu, jego idee są kontynuowane przez Festiwal Otwarte Ogrody, który cieszy się bardzo dobrymi opiniami zarówno wśród uczestników, jak i organizatorów. Obiektywna Gazeta Internetowa[25] podkreśla zaangażowanie mieszkańców Podkowy Leśnej w organizację Festiwalu Otwarte Ogrody oraz ich pomysłowość. W Milanówku Festiwal jest postrzegany jako doskonała okazja do pogłębienia sąsiedzkiej integracji, lepszego poznania historii miasta oraz promocji lokalnych artystów i twórców.[26] W Konstancinie-Jeziornie umożliwia odwiedzanie najpiękniejszych miejsc uzdrowiska oraz poznawanie wyjątkowych twórców, co czyni go unikalnym wydarzeniem kulturalnym.[27] W Brwinowie natomiast przyciąga wielu uczestników, oferując kameralne koncerty, wystawy i spotkania literackie, co podkreśla jego urozmaicenie i atrakcyjność.[28] W oficjalnym profilu festiwalu na Facebooku można także przeczytać liczne pozytywne komentarze uczestników, chwalących atmosferę oraz organizację wydarzeń.[29] Festiwal Otwarte Ogrody jest ceniony za promowanie lokalnej kultury, integrację społeczności oraz umożliwienie mieszkańcom wielu miejscowości i ich gościom, odkrywania unikalnych miejsc, ciekawych historii oraz interesujących twórców.

Uznanie dla Festiwalu Otwarte Ogrody świadczy o jego sensie i ogromnym potencjale na przyszłość. Wyjątkowość tej inicjatywy wynika nie tylko z oddolnego charakteru festiwalowych wydarzeń czy dbałości o ich jakość merytoryczną i estetyczną, ale również z mocy integrowania lokalnych społeczności oraz promowania ich bogatego dziedzictwa. Aby ta inicjatywa mogła nadal prawidłowo się rozwijać i odpowiadać na współczesne wyzwania, konieczne jest zapewnienie sprawnej, międzygminnej koordynacji festiwalowych wydarzeń. Taka koordynacja umożliwiłaby pełniejsze wykorzystanie efektu synergii rodzącego się we współpracy, a także na wdrażanie dobrych praktyk oraz wspólne podnoszenie standardów zarządzania lokalnymi sprawami. Tylko dzięki skoordynowanym działaniom i długofalowej wizji Festiwal Otwarte Ogrody może zachować swój unikalny charakter i pozostać inspirującą przestrzenią dla wartościowych inicjatyw kulturalnych, społecznych i edukacyjnych, przynoszących korzyści wszystkim jego uczestnikom.

Tomasz Domański
Owczarnia, Podkowa Leśna, 2025