Blog

Festiwal Otwarte Ogrody jest projektem, który narodził się w ramach Programu Otwarte Ogrody. Jego początki sięgają 2005 roku, kiedy po raz pierwszy zorganizowano to wydarzenie w Podkowie Leśnej w ramach Europejskich Dni Dziedzictwa. Inicjatywa ta miała na celu zwiększenie świadomości na temat wartości kulturowych, materialnych i przyrodniczych tego miasta-ogrodu oraz integrację podkowiańskiej społeczności. Od ponad dwudziestu lat idea festiwalu nabiera realnych kształtów poprzez otwieranie dla szerokiej publiczności setek ogrodów i przestrzeni zielonych. Goście nie tylko podziwiają zadbaną przyrodę, lecz także uczestniczą w różnorodnych wydarzeniach kulturalnych, edukacyjnych i towarzyskich. Z czasem ta inicjatywa rozszerzyła się na inne mazowieckie miejscowości, tworząc sieć festiwali w rejonie Warszawy, a także w innych częściach Polski. 

Festiwal Otwarte Ogrody był częścią szerszego, nie istniejącego dziś, Programu Otwarte Ogrody autorstwa Magdaleny Prosińskiej i Łukasza Wilmanna[1], który stanowił jego fundament ideowy i organizacyjny.[2] Program Otwarte Ogrody był inicjatywą mającą na celu integrowanie lokalnych społeczności poprzez promowanie narodowego dziedzictwa kulturowego, historycznego, materialnego i przyrodniczego. Festiwal, jako jego najbardziej rozpoznawalny projekt, trwa do dziś i polega na otwieraniu prywatnych ogrodów oraz organizowaniu w nich kameralnych spotkań artystycznych, wystaw, koncertów czy rękodzielniczych warsztatów.

Relacja między Programem a Festiwalem Otwarte Ogrody polegała na tym, że Program wyznaczał ogólne cele, standardy oraz zasady organizacyjne, a Festiwal realizował te założenia w praktyce. Centralny koordynator Programu – Magdalena Prosińska – nadzorowała jego spójność i dbała o to, aby festiwalowe inicjatywy i wydarzenia wpisywały się w idee Programu. Z czasem ta koordynacja praktycznie zanikła ze względu na brak instytucjonalnych możliwości rozwoju Programu. 

Lokalne edycje Festiwalu są dziś organizowane przez lokalnych koordynatorów, którzy działają w ramach pierwotnych wytycznych Programu, mając też pewną swobodę w dostosowywaniu treści festiwalowych wydarzeń do specyfiki swojej miejscowości i społeczności. Dzięki programowym odniesieniom Festiwal Otwarte Ogrody nie jest jedynie zbiorem przypadkowych wydarzeń, ale częścią większego ruchu społecznego, który promuje otwartość, sąsiedzką współpracę i troskę o jakość życiowej przestrzeni. Program wyznaczył ideowe i organizacyjne zasady, natomiast Festiwal nadaje mu dynamiczną, skonkretyzowaną formę, angażując corocznie mieszkańców wielu miejscowości w rozmaite twórcze działania.

Głównym celem Festiwalu Otwarte Ogrody jest promowanie lokalnego dziedzictwa duchowego, kulturowego, materialnego i przyrodniczego, integrowanie lokalnej społeczności oraz edukowanie historyczne, artystyczne, architektoniczne, urbanistyczne i ekologiczne.[3] Wśród celów pośrednich można wymienić zwiększanie atrakcyjności osiedleńczej i turystycznej miejscowości, rozwijanie oddolnej społecznej aktywności oraz wzmacnianie współpracy między mieszkańcami, organizacjami pozarządowymi i lokalnymi władzami samorządowymi. Festiwal stwarza także okazję do nawiązywania kontaktów między artystami, ekspertami, hobbystami czy po prostu sąsiadami. To także możliwość zaprezentowania siebie i swoich projektów dla lokalnych organizacji społecznych i gospodarczych. Nie jest to jednak przedsięwzięcie o charakterze komercyjnym – targowym czy festynowym. Wyjątkiem jest możliwość sprzedaży dzieł uczestniczących w festiwalu artystów, twórców rzemiosła artystycznego oraz wydawnictw.[4]

Festiwal Otwarte Ogrody to zbiór kameralnych spotkań organizowanych zarówno w przestrzeniach prywatnych, jak i publicznych. Jest to inicjatywa neutralna światopoglądowo — organizowana ponad podziałami, która nie może być wykorzystywana do agitacji politycznej ani indoktrynacji, dzięki czemu pozostaje otwartą i wolną przestrzenią, sprzyjającą twórczej wymianie myśli i wzajemnej życzliwości. Festiwal buduje więzi społeczne, wzmacniania poczucie wspólnoty oraz promuje ideę dialogu między rozmaitymi środowiskami[5] – jest świętem lokalnej społeczności, organizowanym przez jej członków dla sąsiadów, rodzin, przyjaciół oraz gości z mniej i bardziej odległych okolic.

Wydarzenia kulturalne oferowane publiczności w prywatnych, przydomowych przestrzeniach nadają festiwalowi odmienny od masowych imprez charakter. Zmieniają postrzeganie kultury, zwracają uwagę na bogactwo lokalnego dziedzictwa oraz na ważną rolę społecznej partycypacji w kształtowaniu procesów rozwoju – od ładu przestrzennego, przez rozmaite twórcze tradycję, po tworzenie warunków sprzyjających przedsiębiorczości. Spontanicznie podejmowane festiwalowe inicjatywy przełamują rutynę biernego odbioru odgórnie organizowanych wydarzeń kulturalnych, przywracając cenną praktykę prywatnego mecenatu kultury i sztuki.

Współpraca dla wspólnego dobra

Festiwal Otwarte Ogrody przynosi wiele korzyści zarówno uczestnikom, jak i organizatorom. Lokalna społeczność otrzymuje możliwość udziału w bezpłatnych wydarzeniach kulturalnych oraz lepszego poznania swojego otoczenia. Właściciele otwartych ogrodów zyskują natomiast okazję do podzielenia się swoimi pasjami, nawiązania nowych znajomości oraz zdobycia uznania dla swojego wkładu w rozwój kultury. Z kolei władze samorządowe mogą wykorzystać festiwal jako narzędzie skutecznej promocji własnych miejscowości — zarówno na poziomie lokalnym i regionalnym, jak i krajowym oraz międzynarodowym.[6]

Dla miejscowości uczestniczących w inicjatywie Otwarte Ogrody[7] coroczny festiwal stanowi szansę na zwiększenie swojej atrakcyjności. Przyciąga odwiedzających i turystów, sprzyja osiedlaniu się nowych mieszkańców, a także zachęca młodzież do pozostania w swojej rodzinnej miejscowości. Spotkania w ogrodowych przestrzeniach stwarzają również doskonałą okazję do wymiany doświadczeń, budowania wartościowych relacji i rozwijania współpracy między mieszkańcami, a także ekspertami z rozmaitych dziedzin.[8] 

Organizacja festiwalu wiąże się jednak nie tylko z korzyściami, ale także z istotnymi wyzwaniami. O atrakcyjności festiwalu decyduje przede wszystkim urozmaicenie jego programu, który powinien być interesujący dla zróżnicowanej publiczności — zarówno dla dorosłych, jak i dla dzieci. Równie istotne jest staranne zaplanowanie godzinowego harmonogramu ogrodowych wydarzeń w taki sposób, aby minimalizować nakładanie się czasowe poszczególnych punktów festiwalowego programu. Promocja festiwalu ma ogromne znaczenie dla zwiększenia liczby uczestników zarówno po stronie gospodarzy ogrodów, jak i ich publiczności, a przez to dla powodzenia całego przedsięwzięcia.

Wraz ze wzrostem popularności Festiwalu Otwarte Ogrody rośnie znaczenie współpracy z instytucjami kultury i ośrodkami naukowymi. Nawiązywanie partnerstwa z muzeami, galeriami, teatrami i domami kultury umożliwia organizowanie wysokiej jakości wystaw, koncertów, prelekcji czy autorskich spotkań, wzbogacających program o wartościowe treści artystyczne i historyczne. Z kolei zaangażowanie uczelni wyższych, instytutów badawczych i centrów edukacyjnych pozwala na wprowadzenie elementów popularyzujących naukę, takich jak wykłady ekspertów, warsztaty tematyczne czy dyskusyjne panele.[9]

Takie współdziałanie nie tylko wzmacnia pozycję festiwalu, ale również potwierdza słuszność pierwotnych założeń Programu Otwarte Ogrody – jego interdyscyplinarność, otwartość na dialog między kulturą, sztuką, nauką i lokalną społecznością. Festiwal konsekwentnie realizuje swoją misję, stając się platformą integrującą różne dziedziny wiedzy i aktywności oraz odpowiadającą na rosnące zainteresowania i oczekiwania jego uczestników.

Lokalna i centralna koordynacja festiwalu

Powodzenie Festiwalu Otwarte Ogrody w znacznym stopniu zależy od wiedzy, wrażliwości i sprawności organizacyjnej lokalnego koordynatora tego przedsięwzięcia. Pełni on kluczową rolę w procesie przygotowania i realizowania festiwalowych wydarzeń w swojej miejscowości. Jest odpowiedzialny za koordynowanie działań zgodnie ze standardami Programu Otwarte Ogrody oraz za współpracę z mieszkańcami, instytucjami publicznymi i prywatnymi partnerami. Jego zadania obejmują zagadnienia merytoryczne, kwestie organizacyjne i promocyjne, a także dbałość o pozytywny wizerunek festiwalu. Przygotowania do festiwalu rozpoczyna zazwyczaj z kilkumiesięcznym wyprzedzeniem.

Do obowiązków lokalnego koordynatora należy przede wszystkim układanie programu festiwalu oraz przygotowanie i nadzorowanie jego realizacji. Wymaga to znajomości lokalnego środowiska, umiejętności zarządzania projektami i uzdolnień interpersonalnych. Odpowiada on za przygotowanie listy i harmonogramu zadań, bieżącą współpracę z gospodarzami otwartych ogrodów oraz tworzenie warunków do przeprowadzenia festiwalowych wydarzeń. Dla zapewnienia sprawnej organizacji festiwalu musi nawiązać współpracę z rozmaitymi lokalnymi podmiotami – urzędami, domami kultury, bibliotekami, organizacjami społecznymi, a także mediami i sponsorami. Jednym z najważniejszych zadań lokalnego koordynatora jest promocja festiwalu, zarówno na poziomie lokalnym, jak i ponadlokalnym. Skuteczna promocja przesądza o pozyskaniu i urozmaiceniu festiwalowej oferty, a także zainteresowaniu licznej publiczności, partnerów i patronów.

Projekt Festiwalu Otwarte Ogrody, jak każdy inny projekt, charakteryzują trzy główne wymiary: zakres prac, czas oraz zasoby – organizacyjne, finansowe, rzeczowe i ludzkie – niezbędne do ich wykonania. Jednym z podstawowych zadań lokalnego koordynatora jest odpowiednio wczesne przygotowanie szczegółowego planu działań oraz harmonogramu ich wykonania. Plan ten powinien uwzględniać wszystkie etapy przygotowań – od pierwszych spotkań organizacyjnych, przez promocję wydarzeń, aż po działania logistyczne i rozliczeniowe. Powinien być rozpisany na poszczególnych współpracowników, partnerów oraz wolontariuszy. Pomocnym narzędziem w przygotowaniach do festiwalu są również listy kontrolne, które ułatwiają bieżące śledzenie postępów, przypominają o zadaniach do wykonania i pozwalają lepiej koordynować pracę zespołu. Dzięki takiemu uporządkowaniu organizacja festiwalu przebiega sprawnie i przejrzyście, oferując wszystkim zaangażowanym poczucie klarownej struktury zadań oraz jasną wizję celów podejmowanych wysiłków.

Współpraca z koordynatorem centralnym

Ważną częścią pracy lokalnego koordynatora jest jego komunikacja z centralnym koordynatorem Programu Otwarte Ogrody[10], który monitoruje przebieg festiwalowych przedsięwzięć, dbając o ich zgodność z jego misją i zasadami. Koordynatorem centralnym jest autorka programu Magdalena Prosińska. Ze względu na społeczny, oddolny charakter całego przedsięwzięcia, a także brak instytucjonalnej formuły Programu Otwarte Ogrody, rola centralnego nadzoru ma obecnie wymiar bardziej honorowy niż formalny. Działania lokalnych organizatorów oraz ich współpraca z koordynatorem centralnym powinny być oparte są na wzajemnym zaufaniu oraz poczuciu odpowiedzialności i wspólnym rozumieniu celów Programu. 

Centralny koordynator nie stosuje restrykcyjnych procedur kontroli, natomiast służy swoim doświadczeniem, inspiracją i merytorycznym wsparciem w zakresie spójności wszystkich festiwalowych przedsięwzięć z duchem Programu Otwarte Ogrody. Taka formuła współpracy sprzyja autentyczności, różnorodności i elastyczności inicjatyw, które rozwijają się w sposób naturalny i swobodny, dostosowany do specyfiki lokalnych uwarunkowań.  

Lokalnym koordynatorem festiwalu może być osoba fizyczna, także instytucja publiczna, np. dom kultury, muzeum czy biblioteka, a także organizacja społeczna (zarejestrowana lub niezarejestrowana) działająca na rzecz dziedzictwa historycznego, kulturowego czy przyrodniczego. W niektórych przypadkach funkcję tę może pełnić także inny podmiot, np. firma posiadająca odpowiednie doświadczenie i zasoby niezbędne do koordynacji tego typu przedsięwzięć.[11] Rola lokalnego koordynatora Festiwalu Otwarte Ogrody wiąże się z dużą odpowiedzialnością, ale dostarcza zarazem wiele satysfakcji dzięki możliwości realnego wpływania na rozwój kulturalny i społeczny własnej miejscowości.

Początki festiwalu, czyli przełamywanie nieufności

Magdalena Prosińska i Łukasz Wilmann, jako pionierzy tego przedsięwzięcia, musieli zmierzyć się ze sceptycyzmem, przełamywać bariery mentalne i inspirować mieszkańców do otwierania swoich prywatnych przestrzeni dla nieznajomych. Ich zaangażowanie nie ograniczało się jedynie do organizowania wydarzeń kulturalnych – najważniejszym celem było budowanie sąsiedzkich więzi i zachęcanie do dialogu w istotnych dla miasta sprawach. Przygotowanie pierwszej, pilotażowej edycji Festiwalu Otwarte Ogrody w Podkowie Leśnej zajęło im osiem miesięcy intensywnej pracy. Byli liderami dużej społecznej zmiany, a taka rola zawsze wiąże się z naturalnymi oporami i wieloma wyzwaniami. W tym przypadku było to zadanie szczególnie wymagające – nie tylko ze względu na nowatorski charakter tego projektu, ale również jego istotę, polegającą na podejmowaniu ryzyka otwierania prywatnych przestrzeni dla szerokiej publiczności.

Na pierwszym etapie konieczna była  adaptacja europejskiej idei otwartych ogrodów do polskich uwarunkowań, stworzenie odpowiedniego regulaminu, opracowanie elementów identyfikacji wizualnej oraz ustalenie zasad finansowania Programu Otwarte Ogrody. Następnie należało zaplanować organizację i logistykę całego przedsięwzięcia. Kolejnym etapem prac było rozpowszechnienie idei festiwalu i przekonanie mieszkańców do udziału zarówno w roli publiczności, jak i gospodarzy otwartych ogrodów. Wymagało to wielokrotnych wizyt w kilkudziesięciu prywatnych domach, przełamania początkowej nieufności i zachęcenia właścicieli do otwarcia swoich prywatnych przestrzeni. Udało się to dzięki determinacji organizatorów oraz otwartości podkowiańskiej społeczności na nowe inicjatywy. Wielu uczestników pierwszych edycji festiwalu chętnie otwiera swoje ogrody do dziś.[12]

Istotnym elementem tamtego pierwszego przedsięwzięcia było także pozyskanie wsparcia wpływowych instytucji publicznych. Ich doświadczenie organizacyjne i autorytet stanowiły cenną pomoc w rozwijaniu formuły programu i pierwszego festiwalu. W gronie partnerów znaleźli się m.in. program Europejskie Dni Dziedzictwa, Urząd Miasta Podkowa Leśna, Stowarzyszenie Związek Podkowian oraz wielu zasłużonych mieszkańców Podkowy Leśnej.

Program pierwszej edycji Festiwalu Otwarte Ogrody obejmował m.in. konferencję z udziałem polskich i zagranicznych ekspertów z dziedziny planowania przestrzennego, rewitalizacji miast oraz ochrony zabytków i miejskiej zieleni. Do Podkowy Leśnej przybyli specjaliści z Hellerau, Nowego Jorku i Krakowa – Misia Leonard, Katrin Schulze, Danuta Glondys i Krzysztof Skalski. Warsztaty z ich udziałem koncentrowały się na zagadnieniach związanych z rewitalizacją zabytkowej Willi Jókawa[13] i Parku Miejskiego[14] oraz opracowaniem Systemu Informacji Miejskiej.[15]

Finansowanie pierwszego festiwalowego projektu w 75% pochodziło ze źródeł zewnętrznych. Środki na jego realizację, głównie granty, pozostały w dyspozycji Urzędu Miasta Podkowa Leśna również w kolejnych latach.[16] Dodatkowe wsparcie zapewnili sponsorzy i darczyńcy. Budżet festiwalowego projektu przeznaczono na działania organizacyjne, promocyjne i logistyczne związane z przygotowaniem i przeprowadzeniem festiwalu.

Festiwal Otwartych Ogrodów szybko zyskał popularność przyciągając coraz więcej uczestników i inspirując kolejne miejscowości do włączenia się w tą inicjatywę. Wydarzenie rozwinęło się na skalę ogólnopolską. Na przestrzeni ostatnich dwudziestu lat do festiwalu dołączyło kilkanaście nowych miejscowości, między innymi Zalesie Dolne, Komorów, Józefów, Warszawa (dzielnice Sadyba i Włochy), Konstancin-Jeziorna oraz Nałęczów. Każda z nich wnosi do festiwalu swój unikalny charakter, dostosowując jego formułę do lokalnych tradycji i potrzeb.

Przestrzeń wolnej kultury i prywatnego mecenatu

Festiwal Otwarte Ogrody to wydarzenie, które wyróżnia się na tle innych inicjatyw kulturalnych przede wszystkim tym, że opiera się na aktywnym udziale lokalnej społeczności. To mieszkańcy – właściciele ogrodów oraz artyści, rzemieślnicy i pasjonaci – są jego głównymi twórcami i gospodarzami. Dzięki takiemu zaangażowaniu festiwal nie jest narzuconym z zewnątrz spektaklem, lecz żywym, organicznym procesem, w którym kultura rozwija się oddolnie, zgodnie z autentycznymi potrzebami i aspiracjami uczestników. Tego rodzaju współtworzenie wydarzeń przywraca poczucie sprawczości oraz buduje prawdziwą wspólnotę, opartą na dialogu i wzajemnym szacunku.

Jedną z ważnych cech festiwalu jest powrót do idei prywatnego mecenatu, który od wieków stanowił fundament rozwoju kultury i sztuki.[17] Właściciele ogrodów, zapraszając artystów do swoich prywatnych przestrzeni, wspierają ich twórczość w sposób naturalny i bezpośredni – udostępniają miejsce na wystawy, koncerty, warsztaty czy literackie spotkania. Jest to odmienny model od tego, w którym kultura jest tworzona pod dyktando instytucji państwowych czy korporacyjnych. W przeciwieństwie do skomercjalizowanych lub dotowanych z budżetów centralnych wydarzeń, festiwal opiera się na autentycznych więziach międzyludzkich i poczuciu wspólnej odpowiedzialności za dobro kultury.

Równie ważną właściwością Festiwalu Otwarte Ogrody jest jego oderwanie od ideologicznych narracji, które w wielu przypadkach wypaczają sens prawdziwej kultury i sztuki. Współczesny świat zmaga się z narzucaniem estetyki i treści inspirowanych sztuką nowoczesną, które często dekonstruują tradycyjne wartości, a zamiast piękna i harmonii promują chaos, prowokację i treści oderwane od tożsamości historycznej. Festiwal stanowi odskocznię od tego trendu – daje przestrzeń do kultywowania sztuki zakorzenionej w lokalnej tradycji, inspirowanej historią i przyrodą. Jej wartość ocenia niczym nieprzymuszona publiczność, która kieruje się autentycznym zachwytem, wrażliwością estetyczną i naturalnym poczuciem piękna.[18]

Co więcej, wydarzenie to przywraca sztuce jej pierwotną funkcję – ma ona inspirować, budować poczucie wspólnoty i oddziaływać na wrażliwość człowieka, a nie służyć jako narzędzie propagandy czy dewastacji dotychczasowych norm estetycznych.[19] Uczestnicy festiwalu mają okazję obcować z twórczością autentyczną, zrodzoną z pasji i potrzeby dzielenia się pięknem, a nie z przymusu dopasowywania się do obowiązujących w mainstreamie trendów. Co istotne, Festiwal Otwarte Ogrody stwarza również możliwość poznania twórczości artystów, którzy z różnych przyczyn nie są promowani przez państwowe instytucje kultury. Ich dzieła często nie wpisują się w obowiązujące kanony czy ideologiczne wytyczne dominujących ośrodków decyzyjnych, co sprawia, że trudno im znaleźć przestrzeń do prezentacji efektów swojej pracy. Dzięki otwartości i niezależności festiwalu, mogą oni dotrzeć do publiczności, która ceni sztukę wolną od odgórnych ograniczeń. Wartość Festiwalu Otwartych Ogrodów polega zatem nie tylko na promocji lokalnych tradycji i wzmacnianiu sąsiedzkich więzi, ale także na stwarzaniu przestrzeni dla prawdziwej oddolnej kultury, która wymyka się komercyjnej i ideologicznej manipulacji.

Czy warto się zaangażować?

Zaangażowanie się w Festiwal Otwarte Ogrody to doskonała okazja do współtworzenia wyjątkowego wydarzenia, które łączy kulturę, sztukę, naukę i lokalne tradycje. Uczestnictwo w festiwalu to możliwość wymiany myśli i dzielenia się zainteresowaniami, a także odkrywania ciekawych miejsc oraz budowania relacji i zacieśniania sąsiedzkich więzi. Angażując się w festiwal:

• tworzysz coś wyjątkowego;
• możesz podzielić się swoją pasją, sztuką lub rzemiosłem;
• możesz zaprosić sąsiadów na interesujące warsztaty w swoim ogrodzie lub pracowni;
• poznajesz interesujących ludzi i budujesz wartościowe relacje;
• wzmacniasz poczucie wspólnoty i bezpieczeństwa;
• sprawiasz, że rozkwita lokalna historia, tradycja i kultura;
• ożywiasz swoją miejscowość i wnosisz pozytywną energię;
• dajesz innym coś wartościowego od siebie.

Dla osób otwartych na nowe doświadczenia i chętnych do aktywnego uczestnictwa w życiu kulturalnym swojej okolicy, Festiwal Otwarte Ogrody jest wyjątkową okazją do rozwijania zainteresowań i angażowania się w działania na rzecz wspólnego dobra. To także sposób na promowanie idei harmonijnego rozwoju, ochrony przyrody i dbałości o przestrzeń, w której żyjemy. Dzięki różnorodności form uczestnictwa każdy może znaleźć coś dla siebie – od organizacji spotkań literackich i wystaw, przez warsztaty i koncerty, po otwieranie własnego ogrodu dla odwiedzających. Udział w festiwalu to nie tylko satysfakcja płynąca z bycia częścią większej inicjatywy, ale także okazja do pozostawienia trwałego śladu w życiu własnej lokalnej społeczności.

Jak zorganizować swój otwarty ogród?

Podjęcie decyzji o otwarciu swojego ogrodu wiąże się z koniecznością starannego zaplanowania i przeprowadzenia tego wydarzenia. Typowe etapy prac obejmują: zgłoszenie ogrodu do lokalnego koordynatora, opracowanie programu ogrodowych atrakcji, przygotowanie oraz promowanie i zaprezentowanie ich w festiwalowych dniach. Ostatnim etapem jest podsumowanie i rozliczenie otwartego ogrodu. Kluczowe czynniki sukcesu to: zaangażowanie – właściciel ogrodu oraz lokalna społeczność muszą być aktywnie i z przekonaniem włączeni w to wydarzenie; unikalny charakter – oryginalny, budzący zainteresowanie program ogrodu; dobra organizacja – szczegółowy plan i odpowiednie przygotowanie ogrodowej przestrzeni; skuteczna promocja – dotarcie do szerokiej grupy odbiorców zwiększające frekwencję.

1. Opracowanie programu i zgłoszenie ogrodu do festiwalu  

W pierwszym kwartale roku, najlepiej w wyznaczonym do tego terminie, należy zadeklarować wolę zorganizowania otwartego ogrodu lokalnemu koordynatorowi tego przedsięwzięcia, a następnie wspólnie z nim ustalić szczegóły dotyczące swojego udziału. Zgłaszając ogród do festiwalu należy określić jego temat oraz treść i formę. Forma ogrodowej prezentacji może być: przestrzenią artystyczną — np. dla zaprezentowania wystawy obrazów lub koncertu; ogrodem edukacyjnym — np. warsztatem florystycznym, ceramicznym, rękodzielniczym lub kulinarnym; miejscem historycznym — np. opowieścią o rodzinnych tradycjach lub spacerem po historycznych rejonach najbliższej okolicy; przestrzenią integracyjną — np. piknikiem z grami, konkursami i zabawami itp. itd. Wiele inspiracji dla swojego ogrodu można znaleźć w festiwalowych programach miast, które od wielu lat organizują swoje festiwale.

2. Opracowanie szczegółowego planu  

Otwarty ogród powinien oferować coś więcej niż tylko możliwość zwiedzania i podziwiania ogrodowych czy artystycznych aranżacji. Warto jest przygotować dodatkowe atrakcje i aktywności, które przyciągną festiwalową publiczność. Bardzo ważne jest zaplanowanie przedziałów czasowych wydarzeń w taki sposób, aby nasze atrakcje nie pokrywały się z atrakcjami w innych ogrodach. To jedno z ważnych zadań na etapie planowania programu całego festiwalu. Dobry festiwalowy program powinien umożliwić gościom odwiedzenie jak największej liczby otwartych ogrodów i uczestnictwo w jak największej liczbie ogrodowych atrakcji.

3. Promowanie otwartego ogrodu

Promowanie swojego ogrodu należy rozpocząć od napisania krótkiego tekstu przeznaczonego do festiwalowych materiałów informacyjnych. W tekście należy podać: nazwę (temat) ogrodu, zwięzłą informację o ogrodowych atrakcjach, godziny otwarcia ogrodu i oczywiście adres oraz wskazówki dojazdu. Koordynatorzy festiwalu często drukują mapy z opisami programu, a także promują to przedsięwzięcie w mediach informacyjnych. Można, a nawet należy, samodzielnie promować swój ogród w rodzinym gronie, wśród sąsiadów i znajomych, a także w lokalnych mediach społecznościowych, mediach informacyjnych czy organizując kampanię e-mailingową. Prezentację swoich ogrodowych atrakcji można wzbogacić drukując ulotki z opisem kontekstu wydarzenia czy not biograficznych zaproszonych do występu artystów.

4. Przygotowanie ogrodu do otwarcia

Należy oczywiście zadbać o estetykę i bezpieczeństwo w swoim ogrodzie. Warto wyczyścić ogrodowe meble, przyciąć rośliny, usunąć chwasty i posprzątać ścieżki. W trosce o bezpieczeństwo odwiedzających warto również sprawdzić czy w ogrodzie nie ma potencjalnych zagrożeń, np. ostrych przedmiotów, wystających elementów czy śliskich powierzchni. Jeśli ogrodowe wydarzenia planowane są po zmroku, konieczne jest odpowiednie oświetlenie. W razie potrzeby, należy również zapewnić dostateczną liczbę miejsc do siedzenia – mogą to być ławki, krzesła lub maty piknikowe. Ważne jest, aby goście mogli swobodnie poruszać się po ogrodzie i wygodnie spędzić w nim czas. Nie można również zapomnieć o widocznym oznaczeniu ogrodu w przestrzeni publicznej, umieszczając na płocie informacyjny plakat, a także wskazówki dojazdu czy nawet promocyjny banner. Bardzo pomocne w przygotowaniach są listy kontrolne z zadaniami i nazwiskami osób odpowiedzialnych za ich realizację.

5. Moderowanie wydarzeń w dniu festiwalu

Pierwsza ważna rzecz w dniu otwarcia festiwalowego ogrodu to powitanie gości. Warto ustawić przy wejściu do ogrodu punkt informacyjny, gdzie odwiedzający otrzymają program ogrodowych atrakcji bądź ulotki z szerszym opisem tematu ogrodu. Miłym akcentem będzie poczęstunek, np. woda, kawa, herbata, ciasteczka czy cukierki. Wszystkie ogrodowe wydarzenia powinny być przeprowadzone sprawnie pod względem organizacyjnym i technicznym. Nad logistyką i techniczną stroną wydarzenia (krzesłami, mikrofonami, nagłośnieniem, projektorem, ekranem, oświetleniem) powinny czuwać wyznaczone do tego osoby. Warto również przygotować księgę gości lub ankietę, w której odwiedzający będą mogli podzielić się swoimi wrażeniami i sugestiami. Nie należy także zapomnieć o podziękowaniach dla wszystkich, którzy odwiedzili ogród oraz pomogli w jego zorganizowaniu.

6. Zakończenie i podsumowanie

Po zamknięciu ogrodu należy przeanalizować co się udało, a co można poprawić w przyszłości. Warto również policzyć wszystkie koszty i zastanowić się jak można je zoptymalizować w następnym roku. Bardzo ważne jest również przygotowanie relacji z ogrodowego wydarzenia. Może ona mieć formę tekstową, fotograficzną lub filmową. Będzie z pewnością wartościową pamiątką, a także znakomitym materiałem promocyjnym w kolejnych edycjach festiwalu. Relacje z ogrodowych wydarzeń powinny być udostępnione lokalnemu koordynatorowi, a także w witrynach internetowych, mediach społecznościowych, na forach dyskusyjnych oraz wśród znajomym i rodziny.

Wspólnota, tradycja i kultura

Festiwal Otwarte Ogrody to wyjątkowy projekt, którego polskie korzenie sięgają 2004 roku i wcześniejszych europejskich inicjatyw. W ciągu ostatnich dwudziestu lat festiwalowa tradycja objęła wiele lokalnych społeczności, tworząc sieć miejscowości skupionych wokół tych samych wartości, pielęgnowanych w podobnej formie. Jego organizacja stanowi część szerszego Programu Otwarte Ogrody, którego troską jest dbałość o narodowe dziedzictwo na poziomie lokalnym. Lokalność bowiem to poziom, na którym toczy się nasze codzienne życie prywatne, społeczne i gospodarcze. Na poziomie lokalnym materializują się ostatecznie wielkie i małe koncepcje ukierunkowane na poprawę jakości naszego życia.

Festiwal wnosi znaczące korzyści dla lokalnych społeczności, stwarzając przestrzeń do wspólnego odkrywania własnego dziedzictwa kulturowego. Dzięki niemu można podziwiać urodę sąsiedzkich ogrodów, ale także uczestniczyć w koncertach, wystawach, prelekcjach, historycznych spacerach i innych atrakcjach, które ożywiają lokalną kulturę. To także powrót do tradycji wolnej kultury i prywatnego mecenatu, w którym pasjonaci historii, kultury, sztuki, nauki i innych dziedzin dzielą się swoją wiedzą i twórczością w kameralnej, ogrodowej atmosferze.

Organizacja festiwalu wymaga sprawnej koordynacji i ścisłej współpracy pomiędzy lokalnymi organizatorami festiwalu, ich partnerami oraz z centralnym koordynatorem Programu Otwarte Ogrody. Niezbędne jest odpowiednie planowanie, zapewnienie wsparcia logistycznego oraz promocja wydarzenia. Kluczowe role w przygotowaniach do festiwalu odgrywają lokalny koordynator, instytucje kultury i samorządu terytorialnego, organizacje społeczne, ale przede wszystkim gospodarze otwartych ogrodów i festiwalowa publiczność.

Zaangażowanie w Festiwal Otwarte Ogrody to nie tylko możliwość uczestnictwa w wyjątkowym wydarzeniu, ale także szansa na współtworzenie przestrzeni, w której spotykają się i łączą w harmonijną całość kultura, sztuka, przyroda i społeczna aktywność. Festiwal to wyjątkowa okazja, by stać się częścią lokalnej wspólnoty, która pielęgnuje własne dziedzictwo oraz buduje swoją przyszłość na otwartości, dialogu i współpracy.

Tomasz Domański
Owczarnia, Podkowa Leśna, 2025

Relacje filmowe